راهنمای روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)
فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) یکی از تکنیکهای تصمیم گیری با معیارهای چند گانه است که به منظور تصمیم گیری و انتخاب یک گزینه از میان گزینههای متعدد تصمیم، با توجه به شاخصهایی که تصمیم گیرنده تعیین میکند، به کار گرفته میشود. روش AHP در آلمان بر اساس تحلیل و شبیه سازی مغز انسان برای مسائل پیچیده، و بر اساس منطق فازی توسعه داده شده است.
کاربردهای فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)
کاربردهای فرایند تحلیل سلسله مراتبی به طور کلی AHP در مسائل رتبه بندی ، انتخاب ، ارزیابی ، آماده سازی و پیش بینی که همگی در خصوص تصمیم گیری هستند، مورد استفاده قرار گرفته است. در اکثر مواقع AHP همراه با یک روش کیفی و یا یکی از روشهای تحقیق در عملیات به کار رفته است. (آذر و رجبزاده، 1381) به طور مثال در یک کارخانه خاص AHP می تواند در زمینههایی مانند ارزیابی روشهای تامین، انتخاب نوع تکنولوژی، ارزیابی سیستمهای مختلف و انتخاب بهترین لی اوت به کارآید.
تاریخچه روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP)
روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) در دهه 80 به همت ساعتی ابداع و ارائه گردید. فرآیند تحلیل مسلسله مراتبی منعکس کننده رفتار طبیعی و تفکر انسانی است. این تکنیک، مسائل پیچیده را بر اساس آثار متقابل آنها مورد بررسی قرار میدهد و آنها را به شکلی ساده تبدیل کرده به حل آنها میپردازد(مومنی و ممرضی، 1386). روش تحلیل سلسله مراتبی برای کارآمدی نیاز به برای کارآمدی، نیازمند بر قراری اصولی مانند وجود یک ساختار ردهای برای مسائل، برقراری ترجیحات از طریق مقایسات زوجی و برقراری سازگاری منطقی در واحدهای اندازه گیری است.(الوانی و ضیایی و علیزاده،1387)
استفاده از AHP یا تحلیل سلسله مراتبی در تصمیم گیری
آقای ساعتی پیش فرضهای زیر را برای انجام یک تحلیل سلسله مراتبی به کار میگیرد:
- اصل 1: شرط معکوسی: اگر ترجيح عنصر A بر عنصر B برابر n باشد، ترجیح عنصرB بر عنصر A برابر 1/n خواهد بود.
- اصل ۲: همگنی: عنصر A با عنصر B باید همگن و قابل مقایسه باشد. به بیان دیگر برتری عنصر A بر عنصر B نمیتواند بینهایت یا صفر باشد.
- اصل 3: وابستگی: هر عنصر سلسله مراتبی به عنصر سطح بالاتر خود میتواند وابسته باشد و به صورت خطی این وابستگی تا بالاترین سطح میتواند ادامه داشته باشد.
- اصل ۴: انتظارات: هر گاه تغییری در ساختمان سلسله مراتبی رخ دهد، فرآیند ارزیابی باید مجددا انجام شود.
به کارگیری تحلیل سلسله مراتبی (ahp) روش مستلزم چهار گام عمدهی زير است:
- گام ۱: مدل سازی در این گام، مسأله و هدف از تصمیم گیری به صورت سلسله مراتبی از عناصر تصمیم که با هم در ارتباط هستند، در میآید. عناصر تصمیم شامل شاخصهای تصمیم گیری و گزینههای تصمیم است
- گام۲: قضاوت ترجیحی مقایسههایی بین گزینههای مختلف تصمیم، براساس هر شاخصی صورت گرفته و در مورد اهمیت شاخصی تصمیم با انجام مقایسه زوجی
- گام 3: محاسبات وزنهای نسبی، وزن و اهمیت «عناصر تصمیم»، نسبت به هم از طریق مجموعهای از محاسبات عددی تعیین میشود
- گام ۴- ادغامهای وزنهای نسبی. این گام به منظور رتبه بندی گزینههای تصمیم صورت میپذیرد
بعد از مدل سازی سلسله مراتبیِ مسأله تصمیم، تصمیم گیرنده باید عناصر (شاخص با گزینههای) هر مسطح را نسبت به عنصر مربوط به خود در سطح بالاتر و به صورت دو به دو مقایسه و وزن آنها را محاسبه کنند. این کار باید با استفاده از مجموعه ماتریسهای که به طور عددی اهمیت با ارحجیت نسبی شاخصها را نسبت به یکدیگر مقایسه و هر گزینهی تصمیم را با توجه به شاخصها نسبت به سایر گزینهها اندازه گیری مینمایند، انجام شود. این کار با انجام مقایسه دو به دوی عناصر تصميم (مقایسه زوجی) از طریق تخصیص امتیازات که نشان دهنده ارجحیت یا اهمیت این دو عنصر تصميم است، صورت میگیرد وزن محاسبه شده را وزن نسبی مینامند. هستند. برای تائید این کار معمولا از مقیاسهای نگاره برای مقایسه گزینهها با شاخصهای iام نسبت به گزینهها با شاخصهای jام استفاده میشود.(مومنی و ممرضی، 1386)
ویژگیهای فرایند تحلیل سلسله مراتبی
ساعتی در یکی از کتابهای خود تحت عنوان تصمیم گیری برای مدیران که در سال ۱۹۹۰ به چاپ رسانده است ، ویژگیهای فرآیند تحلیل سلسله مراتبی را به شرح زیر بیان میکند :
- یگانگی و یکتایی مدل: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، یک مدل یگانه ، ساده و انعطاف پذیر برای حل محدوده وسیعی از مسائل بدون ساختار است ، که به راحتی قابل در یک برای همگان میباشد.
- پیچیدگیها: برای حل مسائل پیچیده ، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی هم نگرش سیستمیو هم تحليل جزء به جزء را به صورت توام به کار میبرد . عموما افراد در تحلیل مسائل با کلی نگری کرده و یا به جزئیات پرداخته و کلیات را رها میکنند . در حالی که فرآیند تحلیل سلسله مراتبی هر دو بعد را با هم به کار میبندد
- همبستگی و وابستگی متقابل: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، وابستگی را به صورت خطی در نظر میگیرد . ولی برای حل مسائلی که اجزاء به صورت غیر خطی وابسته اند ، نیز به کار گرفته میشود.
- ساختار سلسله مراتبی: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، اجزای یک سیستم را به صورت سلسله مراتبی سازماندهی میکنند، که این نوع سازماندهی با تفکر انسان تطابق داشته و اجزاء در سطوح مختلف طبقه بندی میشوند .
- اندازه گیری: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، مقیاسی برای اندازه گیری معیارهای کیفی تهیه کرده و روشی برای تخمین و برآورد اولويتها فراهم میکند.
- سازگاری: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، سازگاری منطقی قضاوتهای استفاده شده در تعیین اولویتها را محاسبه و ارائه مینماید.
- تلفيق: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، منجر به برآورد رتبه نهایی هر گزینه میشود.
- تعادل: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، اولویتهای وابسته به فاکتورها در یک سیستم را در نظر گرفته و بین آنها تعادل برقرار میکنند و فرد را قادر میسازد که بهترین گزینه را براساس اهدافش انتخاب کند
- قضاوت و توافق گروهی: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ، بر روی توافق گروهی اصرار و پافشاری ندارد ولی تلفیقی از قضاوتهای گوناگون را میتواند ارائه نماید
- تکرار فرآيند: فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، فرد را قادر میسازد که تعریف خود را از یک مسئله تصحیح کند و قضاوت و تصمیم خود را بهبود دهد .
فایل اکسل تحلیل سلسله مراتبی AHP
با توجه به اهمیت و کاربردی بودن این روش و پیچیدگی استفاده از آن ما یک فایل آماده اکسل برای استفاده از این روش ساخته ایم. در این فایل شما می توانید از روش تحلیل سلسله مراتبی (ahp) و هم سایر روش های کمی دیگری که منطق مشابهی با روش تحلیل سلسله مراتبی دارند برای تصمیم گیری استفاده کنید. ما تلاش کرده ایم که فایل ارائه شده توسط ما حتی المقدور کامل بوده و نیازهای یک مدیر برای تصمیم گیری را برطرف کند. احتمالا شما خودتان نیز می توانید با صرف زمان بیشتر و جستجو در مورد روش ها چنین فایلی را بسازید. فایل ما یک راهکار سریعتر و شسته رفته تر برای مدیرانی است که نیاز به یک پاسخ سریع و جامع به نیاز خود دارند.
بسته ویژه تحلیل سلسله مراتبی (AHP)
همهی تلاش ما در مجموعه فرمانا این است که شما بتوانید به شکل کارآمدتری از داده و شواهد در مدیریت استفاده کنید. به همین دلیل سه دسته از نیازمندی های هر تصمیم گیری داده محور، یعنی راهنماهای مدیریتی، دادههای تصمیم گیری و ابزارهای تصمیمگیری را در کنار هم برای شما فراهم آوردهایم. امیدواریم که استفاده از موارد زیر بتواند به شما در استفاده سادهتر و کارآمدتر از تحلیل سلسله مراتبی (AHP) کمک کند.