مدل بسیج (Mobilization Model, Agenda-Setting)
مدل بسیج (Mobilization Model, Agenda-Setting)
مدل بسیج، که در ادبیات فارسی «الگوی بسیج» نیز نامیده میشود، الگویی از تنظیم دستور کار خطمشی است. در این الگو، موضوعاتی که به دستور کار خطمشی وارد میشوند، نه در پاسخ به درخواست عمومی برای اقدام در مواجهه با یک وضعیت نامطلوب، بلکه به ابتکار دولت تعیین میشوند. برخلاف الگوهایی که در آنها فشار اجتماعی یا بحران عمومی دولت را به واکنش وامیدارد، در مدل بسیج دولت پیش از شکلگیری تقاضای گسترده مردمی، خود آغازگر طرح موضوع است.
مفهوم مدل بسیج
مدل بسیج در ادبیات دستورکارگذاری به موقعیتی اشاره دارد که در آن کنشگران دولتی خود آغازگر طرح یک موضوع هستند و سپس جامعه را برای پذیرش و همراهی با خطمشی مورد نظر بسیج میکنند. در این فرایند، دولت نخست تعریف خود از مسئله را صورتبندی میکند و چارچوب مفهومی آن را بهگونهای تعیین میکند که با راهحل پیشنهادی او سازگار باشد. به این ترتیب، مسئلهسازی و ارائه راهحل غالباً همزمان و از سوی یک کنشگر واحد انجام میشود.
ویژگی اصلی مدل بسیج آن است که تعریف مسئله در اختیار دولت قرار دارد. دولت نه تنها موضوع را انتخاب میکند، بلکه شیوه روایت آن را نیز بهگونهای تعیین میکند که پذیرش عمومی برای اقدام ضروری به دست آید. این الگو عمدتاً در خطمشیهایی به کار گرفته میشود که موفقیت آنها به تغییر رفتار جمعی یا مشارکت گسترده شهروندان وابسته است.
اهمیت مدل بسیج در خطمشیگذاری
اهمیت مدل بسیج در آن است که نشان میدهد دستور کار خطمشی همواره از پایین به بالا یا در پاسخ به خواست عمومی شکل نمیگیرد. دولتها میتوانند خود آغازگر تغییر باشند و ترجیحات عمومی را جهتدهی کنند. درک این امر برای تحلیلگران خطمشی ضروری است، زیرا بخش قابلتوجهی از سیاستهای اجتماعی، آموزشی و بهداشتی بدون وجود بحران یا اعتراض عمومی آغاز میشوند و موفقیت آنها به توانایی دولت در جلب حمایت مردمی بستگی دارد.
از سوی دیگر، مدل بسیج رابطه میان سیاستگذاری و افکار عمومی را برجسته میکند. اگرچه نقطه آغاز در این الگو دولت است، اما اجرای مؤثر خطمشی بدون پذیرش عمومی ممکن نیست. به همین دلیل، الگوی بسیج همزمان دو مرحله از چرخه خطمشی را در بر میگیرد: تعیین دستور کار و تضمین پشتیبانی اجتماعی برای اجرا.
مدل بسیج در عمل
نمونههای رایج مدل بسیج را میتوان در خطمشیهایی دید که به تغییر رفتار جمعی نیاز دارند. برنامههای سوادآموزی در بسیاری از کشورها زمانی آغاز شدند که هنوز تقاضای عمومی گستردهای برای آن شکل نگرفته بود؛ دولتها با تشخیص اهمیت آموزش همگانی، آن را به ابتکار خود در دستور کار گذاشتند و سپس شهروندان را به مشارکت در این برنامهها ترغیب کردند.
در حوزه بهداشت عمومی نیز کمپینهای کنترل بیماریهای واگیر نمونه دیگری از این الگو هستند. در چنین مواردی، دولت پیش از آنکه بیماری به بحرانی فراگیر تبدیل شود، برنامه پیشگیری یا ایمنسازی را طراحی میکند و با آگاهسازی عمومی، شهروندان رابه مشارکت در این برنامهها و رعایت اقدامات پیشگیرانه ترغیب میکند. این نمونهها نشان میدهند که مدل بسیج بهویژه در حوزههایی کاربرد دارد که موفقیت خطمشی به تغییر رفتار جمعی و پذیرش عمومی وابسته است و دولت نقش محوری در تعریف مسئله و طراحی پاسخ ایفا میکند.
مفاهیم مرتبط
مدل بسیج با چند مفهوم کلیدی در ادبیات دستورکارگذاری و تحلیل خطمشی پیوند نزدیکی دارد. مفهوم «تنظیم دستور کار» (Agenda-Setting) که خود مدل بسیج یکی از الگوهای آن است، فرایند تعیین موضوعاتی را توصیف میکند که توجه تصمیمگیرندگان را به خود جلب میکنند. «الگوی ابتکار درونی» (Inside Initiation Model) نیز مفهومی مشابه است که در آن کنشگران درون دولت موضوعی را بدون جلب مشارکت عمومی وارد دستور کار میکنند. «بسیج اجتماعی» (Social Mobilization) به فرایند جلب مشارکت گسترده شهروندان اشاره دارد، هرچند در مدل بسیج این فرایند از سوی دولت هدایت میشود. «چارچوب ائتلاف مدافع» (Advocacy Coalition Framework) نیز از آن جهت مرتبط است که بر نقش ائتلافها و باورهای سیاستی در شکلگیری دستور کار تأکید دارد، اما در آن، بازیگران غیردولتی نقش پررنگتری ایفا میکنند.
منابع
این تعریف از کتاب واژهنامه خطمشیگذاری عمومی نوشته هاولت، رامش و پرل استخراج شده است. برای مطالعه بیشتر، میتوانید به این منبع رجوع کنید. جهت ارجاعدهی میتوانید به صورت زیر عمل کنید:
ارجاع
Howlett, M., Ramesh, M., Perl, A., & Ferreira, E. H. X. (2022). Dictionary of public policy. Edward Elgar Publishing.
مقالات مهم بینالمللی در ارتباط با مدل بسیج در دستورکارگذاری
Gregg, J. S., Nyborg, S., Hansen, M., Schwanitz, V. J., Wierling, A., Zeiss, J. P., … Padovan, D. (2020). Collective action and social innovation in the energy sector: A mobilization model perspective. Energies, 13(3). https://doi.org/10.3390/en13030651
کلیدواژههای مرتبط با مدل بسیج در خطمشیگذاری
تنظیم دستور کار
دستورکارگذاری
ابتکار درونی
بسیج اجتماعی
ائتلاف مدافع
ذینفعان