ارزیابی خط مشی (مداخله)
فهرست مطالب
ارزیابی خط مشی یک فرآیند مهم در خط مشی گذاری عمومی است که به تجزیه و تحلیل خط مشیها و برنامهها برای اطمینان از کارآیی و موفقیت آنها کمک میکند. در این گزارش، به توضیح مفهوم ارزیابی خط مشی، منابع مالی و ساختار مدیریتی ارزیابی خواهیم پرداخت. همچنین، اهمیت ارزیابی برنامه از منظر منابع تحلیلی و خط مشی مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در ادامه، به مراحل طراحی ارزیابی و کاربردهای ارزیابی در مدیریت مبتنی بر شواهد و داده خواهیم پرداخت.
تعریف ارزیابی خط مشی
هدف از ارزیابی خط مشی روشن ساختن تجربیات در ارتباط با خط مشی در دنیای واقعی و موجودیت یافتن آن است. بدیهی است که نباید تصور کرد که خط مشی ها همان طور که در ابتدا متصور شده و نیت بر اجرای آنها بوده است، در هنگام پیاده سازی خط مشی به به وقوع بپیوندند. حتی زمانی که خط مشی ها دقیقا بر طبق برنامه پیاده سازی شوند، شاهد آن خواهیم بود که تاثیرات مختلف ناخواستهای که پیشتر پیشبینی نشده بودند، در کنار اهداف برنامه ریزی شده ایجاد خواهند شد.
ارزیابی ممکن است در مورد یک برنامه و یک پروژه و یا مجموعه ای از آن ها انجام شود. همچنین ممکن است که ارزیابی در یک زمینه موضوعی و یا در چندین زمینه و بخش پیاده سازی شود. ارزیابیها به دنبال ثبت آنچه واقعاً رخ داده است، هستند، زیرا عوامل اجراکننده این نوع وقایع نگاری را تولید نمیکنند. مگر اینکه صراحتاً موظف به چنین اسنادی باشند. این بعد ارزیابی به دنبال توضیح فرآیندهای خاص، ورودی ها و فعالیت هایی است که برای اجرای سیاست به کار گرفته شده اند.
در مرحله بعد، ارزیابی به دنبال توضیح است که آیا نتایج مورد نظر به دست آمده است یا خیر. اگر به دست آمده است؛
- تا چه اندازه؟
- به چه تاثیری؟
- چرا آری و چرا نه؟
- آیا نتایج در بین گروههای مختلف از منظر اجتماعی-اقتصادی یا مکانهای جغرافیایی متفاوت است؟
- نتایج چگونه از فعالیت های خاص انجام شده، اثر گرفته است؟
- در نهایت، ارزیابی ها به دنبال این هستند که از ارزیابی خود، و از آنچه رخ داده و نتایج حاصل از آن و که تفاوتی ایجاد کرده اند، درس بگیرند. آیا می توان از این درس ها برای بهبود برنامه استفاده کرد؟
ارزیابی خط مشی: چگونه بهترین شرایط را ایجاد کنیم ؟
محیطی که در آن انتظار ارزیابی بر همه مداخلات و خطمشیها وجود داشته باشد، بهترین محیطی است که در آن میتوان ارزیابی را طرحریزی کرد. هنگامیکه چنین شرایطی در دسترس نیست باید در اولین فرصت ممکن، اطمینان از تعهد به ارزیابی در این فرآیند محقق شود. یک محدوده بندی درست به ما کمک میکند که ارزیابی رها نشود. ما باید از روز اول دید قابل قبولی در مورد آنچه در آینده رخ میدهد، داشته باشیم. در تمام فعالیتهای مربوط به یک مداخله، ارزیابی باید بهصراحت در تمام مراحل برنامهریزی در نظر گرفته شود و منابعی برای آن در همه مراحل یک مداخله گنجانده شود. به این منظور باید بدانیم که ارزیابی به چه منابع و قابلیتهایی نیاز دارد. ارزیابی میتواند به منابع قابلتوجهی، هم از نظر مالی و هم از جانب تحلیلگران و خطمشیگذاران، نیاز داشته باشد. در ادامه با جزئیات بیشتری این قابلیتهای موردنیاز را توضیح خواهیم داد.
منابع مالی ارزیابی خط مشی
از نظر مالی، هیچ نسبت استانداردی از ارزش (جمع هزینه و آورده مالی) یک خطمشی به منابع مالی که باید به ارزیابی اختصاص داده شود، وجود ندارد. اگرچه، این مقیاس در ارزیابی بهطور کلی، با مقیاس و جاهطلبی خطمشی متناسب است. در پیادهسازیهای آزمایشی، کارآزماییها و سایر خطمشیهای جدید، بیشتر از خطمشیهای معمول و تثبیتشده برای ارزیابی هزینه میکنند (بهتناسب). جمعآوری دادههای جدید اغلب بخش بزرگی از هزینه یک ارزیابی را به خود اختصاص میدهد. بنابراین، توجه به بایستههای داده، در فعالیتهای پایشی معمول میتواند هزینهها را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
ساختار مدیریتی و ارزیابی
از نظر مدیریت، در ادارات حکومتی، ارزیابیها مستلزم این است که مدیر پروژه مسئول برنامه ریزی، راه اندازی، مدیریت روزانه و حل مسائل باشد. این موضوع زمانی کارآمدتر است که مدیر پروژه دارای مهارتهای تحلیلی مناسب برای تضمین کیفیت و حل مسائل فنی باشد. مدیران پروژههای حکومتی همچنین باید اطمینان حاصل کنند که کسانی که ارزیابی را طراحی یا انجام میدهند مستقل و بیطرف باقی میمانند و اجازه نمیدهند فرضیات ناشناخته در مورد مداخله، در کار آنها دخالت کند. برای مدیر پروژه مفید است که از نزدیک با خطمشی یا تیم تحویل آن کار کند تا اطمینان حاصل شود که ارزیابی حداکثر ارزش را دارد.
ارزیابی خط مشی از منظر منابع تحلیلی
از نظر تحلیلی، که شامل تحلیل پژوهشگران خارجی که ارزیابی را هدایت میکنند نیز میشود، ارزیابی یک فعالیت چند رشتهای است. ارزیابی معمولاً میتواند به طیفی از متخصصان برای مشاوره در مورد طراحی و خروجیهای آن، از جمله متخصصان ارزیابی، پژوهشگران اجتماعی، آماردانان، پژوهشگران تحقیق در عملیات و اقتصاددانان نیاز داشته باشد. ارزش یک متخصص ارزیابی را به ویژه برای ارزیابیهای بزرگ یا پیچیده، نباید دستکم گرفت. طراحی و اجرای یک ارزیابی اغلب یک کار پیچیده و فنی است. پشتیبانی چند رشتهای نیز برای هدایت و تضمین کیفیت ارزیابی مفید است.
معمولاً در ارزیابی از داوری همتایان استفاده میشود و بنابراین، ارزیابیها در این مرحله نیاز به منابع و زمان دارند. معمولاً ارزیابی را، پژوهشگران خارجی که در ارزیابی تخصص دارند، انجام میدهند. درک کامل بایسته های ارزیابی مهم است، اما در برخی موارد، حفظ درجهای از استقلال از اعضای بلندپایه برای ایجاد اطمینان در یافتههای ارزیابی میتواند برای آنها مفید باشد.
ارزیابی از منظر خط مشی
از نظر خطمشی، مشارکت در ارزیابی برای تیم خطمشی یا تیم تحویل خدمتِ مداخله، ضروری است و آنها باید منابع را بر این اساس تخصیص دهند. این مشارکت میتواند شامل تعامل روزانه برای اطمینان از متمرکز بودن ارزیابی و مفید بودن یافتهها، و از طریق بحث در هیئتهای خطمشی-برنامه در هر جایی که ممکن است، باشد. در بخش حکمرانی ارزیابی بیشتر به این موضوع میپردازیم.
ارزیابی در عمل : طراحی یک ارزیابی خط مشی
نکاتی درباره مفهوم طراحی در ارزیابی خط مشی
پیش از هر چیزی توجه کنید که لفظ طراحی (Design)، چه اینجا و چه در ادبیات خط مشی ممکن است فریبنده باشد و برای شما ایجاد سردرگمی کند. در پارادایم ها و نگاههای مختلف “طراحی” دال بر یک موجودیت و مفهوم یکسان نیست؛ حتی اگر چنین موجودیت و مفهومی یگانه در خارج از ذهن تحلیلگران وجود داشته باشد، روایتها و استفادهها از آن متنوع و متفاوت است.
طراحی در معنای عام آن ممکن است شامل طیف وسیعی از فلسفهها، رویکردها، ابزار، مراحل، تحلیلها و اقداماتی باشد که شما در پاسخ به یک پرسش در حوزه خطمشی و یا ارزیابی در ذهن خود دارید و پاسخ جامع شما به آن مسئله را توصیف میکند. از سوی دیگر طراحی در مواردی به عنوان یک مرحله از فرایندهای خطمشی یا ارزیابی (که خود یکی از مراحل فرایند خطمشی است!) مورداشاره بوده است. در بخش واژه نامه درباره مفهوم طراحی خط مشی و قرار گرفتن آن در برابر مفهومی “ناطراحی” نکاتی بیان شده است.
طراحی ارزیابی خط مشی
طراحی یک ارزیابی شامل نتیجهگیری احصا شده از یک فرآیند رفت و برگشتی (مبتنی بر سعی و خطا تا حصول نتیجه رضایتبخش) میان مرحلههای تعیین محدوده ارزیابی، حکمرانی ارزیابی و بایستههای اجرایی ارزیابی و انتخاب رویکرد و روش مناسب برای اجرای ارزیابی است. این طراحی همچنین این مرحله شامل تصمیمگیری عملگرایانه در مورد اولویتهای مربوط به انتخاب و استفاده از شواهد و رویکردهای مناسب در پرتو زمانبندی، منابع و امکانسنجی روشها است. طراحی ارزیابی باید بر اساس اصول سودمندی، اعتبار، استحکام و تناسب هدایت شود.
با هر تکرار، طراحی جزئیات بیشتری پیدا میکند. یک طرح ارزیابی اولیه باید جزئیات کافی برای تصمیمگیری در مورد اینکه پاسخ به کدام یک از پرسشهای ارزیابی امکانپذیر است و چه روشهایی برای انجام این کار لازم است را ارائه کند. طرح ارزیابی نهایی مشخص میکند که چگونه روشهای ارزیابی و پژوهش و تحلیل، به سؤالات ارزیابی پاسخ میدهند و منطق مداخله را آزمایش میکنند و نهایتاً آن را در یک جدول زمانی برای پشتیبانی از هنگامهی تصمیم شناساییشده، گزارش میدهند. این جزئیات معمولاً در سند «طرح» یا «استراتژی» ارزیابی جمع میشوند، این سند شامل موارد زیر است:
- اهداف مداخله.
- تئوری تغییر.
- یک طرح برای هرگونه بررسی ادبیات یا مطالعه ترکیبی موردنیاز.
- پرسشهای ارزیابی و اینکه شواهد توسط چه کسی و در چه زمانی خواسته میشود
- چگونه نتایج موردعلاقه ما از مداخله شناسایی و اندازهگیری خواهد شد.
- نتایج ناخواسته چگونه شناسایی خواهد شد.
- چگونه عوامل زمینهای ( گستردهتر) در نظر گرفته میشود.
- جزئیات روشهای مورداستفاده / نحوه پاسخ آنها به پرسشهای ارزیابی
- جزئیات مربوط به دادههای موردنیاز اعم از نحوه جمعآوری آنها و اینکه توسط چه کسی جمعآوری میشود
- منابع (مالی، کارکنان، مهارتها) موردنیاز.
- مروری بر چگونگی و زمان انتشار شواهد ارزیابی جهت اطلاع و استفاده در خطمشیگذاری میشود.
همانطور که بحث شد فرایند طراحی، یک فرایند رفت و برگشتی است و بهندرت اتخاذ یک طرح جامع اولیه بهتنهایی برای ارزیابی کفایت میکند.
کاربردهای ارزیابی خط مشی در مدیریت مبتنی بر شواهد و داده چیست؟
هر ارزیابی با توجه به نیازهای کوتاهمدت (مانند منافع حاصلشده یا میزان تحقق) و نیازهای بلندمدت (به عنوان مثال، پاسخ به پرسشهای چگونه کار میکند، یا اینکه چرا کار میکند و یا برای اطلاع از خطمشیهای مشابه) مجموعهای از کاربردها را دارد. در ادامه به برخی موارد اشاره می کنیم:
شناسایی ریسکها ارزیابی خط مشی
فعالیتهای ارزیابی، از جمله ساخت تئوری تغییر، میتوانند خطرات یا وابستگیها را شناسایی کنند و اجازه دهند طراحی و اجرای مداخله در پاسخ به آنها اصلاح شود.
تحلیل دستیابی به فایده و مسئولیتپذیری
خروجیهای پایش و ارزیابی مکرر امکان ارزیابی و توضیح پیشرفت در جهت تحقق منافع موردنظر را فراهم میکند. چنین رویهای باعث میشود تا در صورت لزوم اقدامات اصلاحی انجام شود.
تأمین آگاهی در هنگامهی تصمیم
هر هنگامهی تصمیمگیری، نیاز به بایستهها و شواهد خودش را دارد؛ هرچه این بایستهها صریحتر باشند، ارزیابی بهتر میتواند آنها را برآورده کند. فشار زمانی در تأمین این بایستهها ممکن است بر طراحی ارزیابی، روشهای انتخابشده، و یا استحکام شواهدی که قابلقبول تلقی میشوند، تأثیر بگذارد.
به عنوان مثال نقاط تصمیمگیری عبارتاند از:
- جلسات هیئت عامل برنامهها
- هنگام بازنگری در تصمیمات قانونی
- هنگام تصمیمگیری در مورد توسعه یک پیادهسازی
- تحت خطمشیهای پایشگر مشمول بازنگری پس از اجرا
- ضمن اجرای مقررات حاوی خاتمه یا بازنگری در یک تعرفه
- برای برآوردن بایستهها و تعهدات و برنامههای بینالمللی
پاسخدهی به ممیز بیرونی خط مشی
ادارات حکومتی در بررسی هزینهها و پاسخ به ادارات ممیزی از ارزیابی استفاده میکنند. در اینجا متن اصلی نمونه ای از سازمانهای مختلف در انگلستان که مسئولیت رسیدگی به نهادهای حکومتی را دارند، را مثال میزند. بهصورت مشابه در ایران میتوانیم به پاسخگویی سازمانهایی مانند دیوان محاسبات، سازمان برنامه، تحقیق و تفحصهای مجلس، دیوان عدالت اداری، معاونت حقوقی ریاست جمهوری اشارهکنیم.
اثرگذاری بیرونی و درونی در ارزیابی خط مشی
یافتههای ارزیابی را میتوان در ارتباطات داخلی و خارجی استفاده کرد.
فهم از زمینه
مداخلات ممکن است بسته به زمینهای که در آن استفاده میشوند، تأثیرات متفاوتی داشته باشند. ارزیابیها میتوانند به باز کردن اثرگذاری نسبی عوامل زمینهای مختلف از خود مداخله کمک کنند. ارزیابی میتواند نشان دهد که آیا میتوان انتظار داشت که یک خطمشی در زمینههای دیگر کار کند یا نه.
توانمندی و درگیر ساختن ذینفعان ارزیابی خط مشی
گنجاندن ذینفعان در طراحی و اجرای ارزیابیها میتواند به ایجاد روابط قویتر و درک مشترک از موضوعاتی که مداخله به دنبال آن است، کمک کند. همچنین به ارزیابی اجازه میدهد تا به مسائل خاصی که ممکن است رخ دهند در همان برهه پاسخ دهد؛ علاوه بر این احتمال استفاده از نتایج ارزیابی توسط ذینفعان و ارزش قائل شدن برای آن را افزایش میدهد.
تصمیمگیری درباره یک مداخله و یا خطمشیهای آینده
پایش و ارزیابی مداوم بر شواهد به پایگاه شواهد بلندمدت کمک میکند، که در هنگام اتخاذ تصمیمهای خطمشی میتوان سریع از آن استفاده میشود. همچنین رویدادهای تخصیص منابع مانند بررسیهای هزینه و برنامهریزی کسبوکار را به روشن میکند.
در نهایت باید گفت ارزیابی خط مشی معنی ارزیابی و تجزیه و تحلیل برنامهها و خطمشیها به منظور افزایش کارآیی و موفقیت آنها است. این فرآیند شامل تعیین منابع مالی، ساختار مدیریتی، تحلیل دستیابی به فایده و مسئولیتپذیری، شناسایی ریسکها، و تصمیمگیری در مورد خطمشیهای آینده میشود. ارزیابی خط مشی به تصمیمگیران اطلاعات مهمی را ارائه میدهد تا تصمیمات بهتری اتخاذ شود و اهداف مدیریتی دقیقتری تعیین گردد.
بسته ویژه ارزیابی خط مشی
همهی تلاش ما در مجموعه فرمانا این است که شما بتوانید به شکل کارآمدتری از داده و شواهد در مدیریت استفاده کنید. به همین دلیل سه دسته از نیازمندی های هر تصمیم گیری داده محور، یعنی راهنماهای مدیریتی، دادههای تصمیم گیری و ابزارهای تصمیمگیری را در کنار هم برای شما فراهم آوردهایم. امیدواریم که استفاده از موارد زیر بتواند به شما در اتخاذ تصمیمات بهتر در زمان ارزیابی خط مشی یاری رساند.