روش های مبتنی بر تئوری
استفاده از روش های مبتنی بر تئوری در ارزیابی
روش های مبتنی بر تئوری برای پاسخ دادن پرسشهایی در ارزیابی اینکه آیا یک مداخله دارای اثرگذاری مطلوب بوده است یا نه، و اینکه چگونه و چرا این اثرگذاری اتفاق افتاده است و زمینه چگونه بر روی نتیجهها اثرگذار بوده و تحت چه شرایطی نتایج قابلیت تعمیم دارد، به کار میرود.
از روشهای مبتنی بر تئوری میتوان برای بررسی تأثیرات خالص(نهایی)، با کاوش در زنجیرههای علّی که تصور میشود در یک مداخله باعث ایجاد تغییر میشوند، استفاده کرد. با این حال، آنها تخمین دقیقی از اندازه اثر را ارائه نمیدهند. ارزیابی مبتنی بر تئوری صراحتاً بهصورت همزمان به هر دو عامل وسعت تغییر و چرایی وقوع تغییر توجه میکند. علاوه بر این ارزیابی مبتنی بر تئوری، در بیشتر موارد زمینه را همزمان با اجرای مداخله در نظر میگیرد.
روشهای مبتنی بر تئوری بهصورت ویژه برای ارزیابی مداخلات پیچیده یا مداخلات ساده در محیطهای پیچیده مناسب هستند. در این شرایط، که تعیین اندازه اثر اغلب دشوار است، روشهای مبتنی بر تئوری میتوانند تائید کنند که آیا یک مداخله در جهت مورد نظر تأثیر داشته است یا خیر. برای بسیاری از این روشها، هدف، ارائه شواهد قطعی مبنی بر اینکه کل هر تغییر اندازهگیری شده را میتوان به مداخله نسبت داد، نیست.
در عوض، هدف آنها بررسی این است که آیا مداخله بهطور قطعی به تغییر اندازهگیری شده کمک کرده است یا خیر. همچنین روشهای مبتنی بر تئوری میتوانند در مورد اینکه چرا یک مداخله مؤثر بوده است (یا نبوده است)، و یا امکان تعمیمپذیری مداخله به سایر جمعیتها، مکانها یا دورههای زمانی وجود دارد یا خیر توضیح دهن
روش های مبتنی بر تئوری در عمل
همه روشهای ارزیابی (به ویژه روشهای پژوهشی که هدف آنها پاسخگویی به سؤالات ارزیابی فرآیند است) را میتوان به عنوان بخشی از یک رویکرد مبتنی بر تئوری در نظر گرفت و استفاده کرد، اما مواردی که در این بخش توضیح داده میشوند، بهصورت ویژه با این رویکرد مرتبط هستند.
به عنوان مثال، ارزیابی رئالیستی یا ارزیابی واقع گرایانه به دنبال شناسایی مکانیسمهایی اغلب روانشناختی است که رفتار انسان را با در نظر گرفتن زمینهای که مداخله در آن رخ میدهد، تغییر میدهد. ارزیابی رئالیستی معمولاً میپرسد: «چه چیزی، برای چه کسی، از چه جنبهها، چگونه و تحت چه شرایطی کار میکند؟».
در واقع خود روش ارزیابی واقعگرایانه مجموعهای از فرضیهها (یا تئوریها) را در مورد عوامل یا فرآیندهایی که چرایی یک نتیجه خاص در یک مداخله را ارائه میکند(این فرایند و عوامل مکانیسم نامیده میشود). علاوه بر این در مورد اینکه بافت مداخله چه تأثیری بر این مکانیسمها دارد، نیز بررسی انجام میدهد. یک مکانیسم را میتوان به عنوان “استدلال مردم و انتخابهای آنها در مواجهه با یک اقدام سیاسی” تعریف کرد.
سیاههی روش های مبتنی بر تئوری در ارزیابی
هر یک از روشها بهصورت تشریحی مورد بررسی قرارگرفتهاند. در بررسی کردن روشهای تحلیل در این بخش توجه به یک نکته ضروری است. روش تجزیهوتحلیل “مدلسازی شبیهسازی” بهطور رسمی یک روش مبتنی بر تئوری در نظر گرفته نمیشود، اما در اینجا گنجانده شده است، زیرا میتوان آن را بهصورت کمی برای نمایش سناریوهای پیچیده و مدلسازی تئوری تغییر، تأثیر مداخله و نتایج مشاهدهنشده مورد استفاده قرار داد.
انواع شبیهسازی برای سیستمهای پویا عبارتاند از: شبیهسازی رویداد گسسته، دینامیک سیستم و مدلسازی مبتنی بر عامل. قدرت مدل به کیفیت ورودیها و منطق شبیهسازی بستگی دارد که اغلب دارای کاستیهایی هستند. همچنین میتوان از مدلسازی شبیهسازی برای تولید شرایط خلاف واقع مجازی ( ایجاد یک گروه شاهد مجازی) استفاده کرد. روشهای مبتنی بر تئوری تخصصی هستند و معمولاً برای کمک به توسعه تفکر و تصمیمگیری در مورد مناسبترین روش (ها) به مشاوره تخصصی نیاز است.