طراحی پرسشنامه؛ انتخاب ابزار، پیش‌آزمون و گزارش

پرسشنامه ابزاری برای گردآوری منظم اطلاعات دربارهٔ دانش، نگرش، تجربه یا رفتارِ گزارش‌شدهٔ افراد است. طراحی خوب از یک سؤال پژوهش روشن شروع می‌شود؛ فهرستی از سؤال‌های خوش‌ظاهر، به‌تنهایی دادهٔ معتبر یا نتیجهٔ قابل‌تعمیم تولید نمی‌کند.

۱. چه اطلاعاتی می‌خواهید و چرا؟

هدف، جامعه، زمینه و کاربرد پاسخ را مشخص کنید. اگر هنوز نمی‌دانید مخاطب مسئله را چگونه تجربه یا بیان می‌کند، پژوهش کیفیِ مقدماتی می‌تواند به شناسایی مفاهیم و گزینه‌های پاسخ کمک کند. هر سؤالی را نمی‌توان با پرسشنامه به‌خوبی پاسخ داد؛ بررسی فرایند یا معنای تجربه ممکن است به روش مکمل نیاز داشته باشد.

۲. ابزار موجود را بررسی کنید

پیش از ساختن ابزار، پرسشنامه‌های مرتبط و شواهدشان را جست‌وجو کنید. نام «استاندارد»، انتشار در مجله یا کاربرد در پژوهش قبلی، برای همهٔ زبان‌ها و جامعه‌ها تضمین اعتبار نیست. تعریف سازه، گروه هدف، نسخه، دستور اجرا، نمره‌گذاری و مجوز استفاده را بررسی کنید.

تغییر یا ترکیب ابزارها می‌تواند معنا و خواص سنجش را عوض کند. استفاده از ابزار موجود ممکن است کار را آسان‌تر کند، اما گزارش روش نباید آن‌قدر خلاصه شود که خواننده نداند چه نسخه‌ای و چگونه به کار رفته است.

۳. روایی، پایایی و استانداردسازی را تفکیک کنید

روایی به پشتوانهٔ تفسیر و کاربرد نمره برای هدف مشخص مربوط است. پایایی به ثبات و خطای اندازه‌گیری در شرایط تعریف‌شده مربوط می‌شود؛ اگر پدیده تغییر کند، انتظار نمرهٔ ثابت نداریم. استانداردسازیِ سؤال و اجرا می‌تواند از تفاوت‌های ناخواسته بکاهد، اما خودبه‌خود روایی را ثابت نمی‌کند. برای انتخاب شواهد و شیوهٔ گزارش آن‌ها، راهنمای بررسی روایی و پایایی پرسشنامه را ببینید.

خودگزارش‌دهیِ یک رفتار با مشاهدهٔ مستقیم همان رفتار یکسان نیست. معنی واژه‌ها نیز ممکن است میان زمان‌ها یا گروه‌ها تفاوت داشته باشد. در یک مثال فرضی، «پاسخ‌گویی سریع» برای دو گروه می‌تواند به چند دقیقه یا چند روز اشاره کند؛ زمان و مصداق را روشن‌تر تعریف کنید.

۴. صورت سؤال و پاسخ را با هم طراحی کنید

هر سؤال یک موضوع روشن داشته باشد. واژه‌های مبهم مانند «اغلب» و «منظم» را در صورت نیاز با دوره و بسامد مشخص جایگزین کنید. مقیاس پاسخ باید با سؤال بخواند: سؤال دربارهٔ تعداد مراجعه در ماه، الزاماً به مقیاس موافقت نیاز ندارد.

در سؤال بسته، گزینه‌های تک‌پاسخی تا حد امکان جامع و بدون هم‌پوشانی باشند. در پاسخ باز، نوع توضیح مورد نظر و مسیر تحلیل روشن باشد. پاسخ متنی را فقط برای کامل‌تر به نظر رسیدن فرم نگیرید؛ باید توان تحلیل و حفاظت از هویت در آن وجود داشته باشد.

تمایل به موافقت، پاسخ اجتماعی‌پسند و اثر ترتیب سؤال را بررسی کنید. منفی‌کردن اجباری نیمی از گویه‌ها راه‌حل همیشگی نیست و می‌تواند ابهام ایجاد کند. در ابزار موجود، جهت گویه و نمره‌گذاری معکوس را مطابق راهنما رعایت کنید؛ در طراحی تازه، فهم واقعی سؤال باید آزموده شود.

قالب‌های پاسخ؛ همراه با حدود کاربرد

جدول زیر چند قالب آموزشی را مقایسه می‌کند. روش تحلیل فقط از نام قالب تعیین نمی‌شود؛ سطح سنجش، ساخت نمره، هدف و مفروضات نیز اهمیت دارند. دقت بالاتر نیز صرفاً از دیداری‌بودن مقیاس نتیجه نمی‌شود.

نوع سؤال	نمونه در پرسشنامه	کاربرد و مزایا
عبارات با گزینه‌های تیک‌زدنی	لطفاً گزینه‌ای که بیشترین تطابق را با نظر شما دارد تیک بزنید: بله / خیر / نمی‌دانم	ثبت پاسخ در دسته‌های تعریف‌شده؛ روش تحلیل به نوع متغیر و سؤال پژوهش وابسته است.
مقیاس‌های رتبه‌بندی (مانند لیکرت)	نظر خود را درباره ساعت کاری جدید با دایره زدن عدد مناسب مشخص کنید (۱ = مناسب، ۵ = نامناسب)	ثبت رتبه یا شدت پاسخ؛ انتخاب تحلیل به سطح سنجش، هدف و مفروضات وابسته است.
مقیاس‌های بصری	با کشیدن علامت ضربدر روی خط نشان دهید که خدمات جدید چقدر برایتان مفید بوده است	ثبت پاسخ روی پیوستار؛ تناسب با توانایی دیداری و درک پاسخ‌دهنده و روش تبدیل به داده باید بررسی شود.
استفاده از نمادها (مانند شکلک‌ها)	شکلکی را انتخاب کنید که بیشترین تطابق را با احساس شما دارد	ممکن است برای بعضی گروه‌ها مفید باشد؛ فهم نمادها و تناسب آن‌ها باید پیش‌آزمون شود.
سؤالات باز	به نظر شما آیا بین آموزش و عملکرد کارکنان ارتباطی وجود دارد؟ اگر بله، چگونه؟	امکان بیان خلاقانه، نیازمند تحلیل کیفی، ممکن است برای برخی پاسخ‌دهندگان دشوار باشد

۵. ظاهر و مسیر تکمیل را بیازمایید

اندازهٔ نوشته، ترتیب منطقی، دستور روشن، امکان استفاده با تلفن همراه یا ابزار دسترسی و مسیر سؤال‌های نامرتبط را بررسی کنید. کوتاهی مفید است، اما حد ثابتِ ۱۲ کلمه برای همهٔ سؤال‌های فارسی مبنای کافی ندارد؛ فهم و بار پاسخ مهم‌تر از شمارش مکانیکی کلمه است.

پیش‌آزمون با افراد شبیه جامعهٔ هدف نشان می‌دهد سؤال چگونه فهمیده می‌شود و تکمیل آن کجا مشکل دارد. پایلوت می‌تواند جریان اجرا و داده را نیز بیازماید. آزمایش با چند همکار، به‌تنهایی تأیید روان‌سنجی نیست؛ تغییرهای پس از آزمون را ثبت کنید.

۶. اطلاعات مشارکت و حفاظت از داده

پیش از اجرا هدف، زمان مورد نیاز، اختیاری‌بودن پاسخ، کاربرد داده، شیوهٔ نگهداری و راه ارتباطی را توضیح دهید. حدود ناشناسی و محرمانگی باید با واقعیت طراحی سازگار باشند. تأییدهای پژوهشی و اخلاقی و قواعد حفاظت از داده را مطابق مؤسسه و محل اجرا بررسی کنید؛ فهرست مقررات قدیمیِ یک کشور جای بررسی الزامات جاری نیست.

اگر سؤال حساس است، ضرورت طرح آن، اختیار پاسخ‌ندادن و مسیر رسیدگی به ناراحتی احتمالی را در طراحی ببینید. برداشت طراح از بی‌ضرربودن سؤال، تجربهٔ همهٔ پاسخ‌دهندگان را تعیین نمی‌کند.

۷. روش و محدودیت‌ها را شفاف گزارش کنید

ادعای قدیمیِ «نبود چارچوب گزارش برای پژوهش پرسشنامه‌ای» را نباید به امروز تعمیم داد. CHERRIES برای پیمایش اینترنتی و STROBE برای طرح‌های مشاهده‌ایِ مشخص، از جمله مقطعی، راهنمای گزارش دارند. انتخاب راهنما به طراحی مربوط است؛ تکمیل چک‌لیست به‌تنهایی کیفیت اجرای مطالعه را تضمین نمی‌کند.

جامعه و نمونه، جذب و عدم پاسخ، نسخهٔ پرسشنامه، پیش‌آزمون، مدیریت دادهٔ ناقص و تحلیل را ثبت کنید. نرخ پاسخ بالا به‌تنهایی نبود سوگیری را ثابت نمی‌کند و تعداد زیاد پاسخ، سؤال بد را اصلاح نمی‌کند. اگر هدف طرح، برآورد یک نسبت با نمونه‌گیری احتمالی است، مثال و شرط‌های استفاده از فرمول کوکران را نیز بررسی کنید.

چک‌لیست ارزیابی انتقادی مطالعه

بخش اصلی	سؤالات کلیدی برای ارزیابی
سؤال پژوهش و طراحی مطالعه	محققان به دنبال چه اطلاعاتی بودند؟ آیا استفاده از پرسشنامه مناسب‌ترین روش بود؟ آیا ابزارهای مشابه قبلاً وجود داشتند و در صورت طراحی ابزار جدید، این اقدام توجیه‌پذیر بود؟ آیا دیدگاه مخاطبان درباره طراحی و اجرا اخذ شد؟
روایی و پایایی	چه ادعاهایی درباره روایی ابزار مطرح شده و آیا مستند هستند؟ آیا پایایی ابزار بررسی شده و شواهدی از ثبات پاسخ‌ها در زمان‌ها یا پژوهشگران مختلف وجود دارد؟
فرمت پرسشنامه	آیا عنوان مناسب بود؟ آیا از سؤالات باز و بسته به‌درستی استفاده شده است؟ آیا سؤالات ساده و غیرتهدیدکننده در ابتدا و سؤالات حساس در انتها قرار گرفتند؟ آیا پرسشنامه به‌اندازه کافی مختصر بود؟
دستورالعمل‌ها	آیا دستورالعمل کافی برای تکمیل ارائه شده بود؟ آیا روش بازگشت پرسشنامه مشخص بود؟ آیا هدف پژوهش، نحوه استفاده از داده‌ها و پیام تشکر در متن وجود داشت؟
پیش‌آزمون (پایلوت)	آیا پرسشنامه روی جمعیتی مشابه با جامعه هدف آزمایش شده بود؟ پایلوت چگونه انجام شد و چه تغییراتی پس از آن اعمال شد؟
نمونه‌گیری	جامعهٔ هدف چه بود، حجم نمونه چقدر بود و نمونه تا چه حد گروه‌های هدف را پوشش می‌داد؟ آیا ابزار برای همه گروه‌های شرکت‌کننده از نظر توانایی‌های جسمی، ذهنی، سواد، زبان و درک مقیاس‌ها مناسب بود؟
توزیع، اجرا و پاسخ‌دهی	پرسشنامه چگونه توزیع و اجرا شد؟ آیا نرخ پاسخ‌دهی و دلایل عدم شرکت گزارش شده‌اند؟ آیا سوگیری در پاسخ‌ها مورد توجه قرار گرفته است؟
کدگذاری و تحلیل	چه تحلیل‌هایی انجام شد و آیا مناسب بودند؟ آیا سازوکارهایی برای حفظ دقت داده‌ها وجود داشت؟ آیا شواهدی از استخراج بی‌هدف داده‌ها (Data Dredging) وجود دارد؟
نتایج	نتایج چه بودند و آیا همه داده‌های مرتبط گزارش شدند؟ نتایج غیرمعنادار چگونه گزارش شده‌اند؟ آیا نتایج کیفی به‌درستی تحلیل شده و نقل‌قول‌ها مستند هستند؟
بحث و نتیجه‌گیری	نتایج چه مفهومی دارند و آیا استنباط‌ها بر مبنای داده‌ها هستند؟ آیا یافته‌ها در بستر دانش موجود تحلیل شده‌اند؟ آیا پیشنهادهای پژوهش موجه هستند؟

در مقایسهٔ دوره‌ها، تغییر ترکیب نمونه، سؤال، مقیاس یا شیوهٔ اجرا را بررسی کنید. نتیجهٔ غیرمعنادار را با نبود اثر یکی نگیرید. هر ادعا باید با داده و طراحی سازگار باشد و محدودیت‌های سنجش و تعمیم در نتیجه‌گیری باقی بمانند.

منابع روش‌شناختی

Boynton, P. M., & Greenhalgh, T. (2004). Selecting, designing, and developing your questionnaire. BMJ, 328, 1312–1315. DOI: 10.1136/bmj.328.7451.1312. Pew Research Center, Writing Survey Questions. Eysenbach (2004), Improving the Quality of Web Surveys: CHERRIES, Journal of Medical Internet Research, 6(3), e34. von Elm et al. (2007), The STROBE statement, BMJ, 335, 806–808. راهنمای قدیمی برای مقررات یا تعمیم قطعی به هر زبان استفاده نشده است.