سیاست‌گذاری علم و فناوری؛ مدل ارزیابی حمایت از محققان زن
سیاست‌گذاری علم و فناوری، تصمیم‌گیری دربارهٔ جهت، ابزارها و منابع فعالیت‌های علمی و فناورانه است. برای ارزیابی یک سیاست، دانستن تعداد طرح‌ها یا بودجهٔ تخصیص‌یافته کافی نیست؛ باید هدف، منطق حمایت، ظرفیت اجرا و پیامد مورد انتظار نیز روشن باشد. پژوهشی دربارهٔ حمایت از محققان زن، این مسئله را از مسیر ساخت یک مدل ارزیابی بررسی کرده است.
موضوع مطالعه: ساخت مدل ارزیابی سیاست‌های حمایتی
رابعه امامی رضوی، محمدابراهیم سنجقی، علیرضا بوشهری، سیداصغر جعفری و ابوالفضل باقری، مدلی برای ارزیابی سیاست‌های علم و فناوری با تأکید بر حمایت از محققان زن پیشنهاد کردند. این مقاله در شمارهٔ زمستان ۱۳۹۸ «زن در توسعه و سیاست» منتشر شده است.
پژوهشگران ابتدا ادبیات موضوع را مرور کردند و مصاحبه‌های خبرگی انجام دادند؛ سپس مدل اولیه را با پرسش‌نامه و با استفاده از نظر ۴۳ محقق زن و ۳۶ خبرهٔ سیاست‌گذاری آزمودند. در چکیده، روش پژوهش آمیخته، مقطعی، توصیفی و پیمایشی معرفی شده و تحلیل پرسش‌نامه‌ها با نرم‌افزار SPSS گزارش شده است.
هفت بُعد مدل چه بود؟
مدل نهایی، هفت بُعد، ۱۵ مؤلفه و ۴۱ شاخص دارد. عنوان هفت بُعد در مقاله چنین است:
اهداف سیاست؛
پیش‌فرض‌های سیاست؛
تطابق نهادی؛
طراحی سیاست؛
اجرای سیاست؛
کفایت منابع؛
نتایج و پیامدها.
این فهرست کمک می‌کند سؤال ارزیابی تنها به نتیجهٔ نهایی محدود نشود. برای مثال، می‌توان جدا پرسید هدف سیاست چیست، چه فرضی دربارهٔ مسئله دارد و آیا منابع و نهادهای مسئول با اجرای آن متناسب‌اند. این پرسش‌ها، توضیحی برای خواندن ابعاد مدل‌اند؛ جای تعریف دقیق همهٔ مؤلفه‌ها و ۴۱ شاخص مقاله را نمی‌گیرند.
تأیید مدل را چگونه تفسیر کنیم؟
طبق چکیده، نتایج آزمون‌های میانگین نشان داده است که مدل از نظر هر دو گروه پاسخ‌دهنده مورد تأیید بوده است. این نتیجه دربارهٔ پذیرش مدل در بررسی انجام‌شده است؛ به معنی اثبات موفقیت سیاست حمایتی، افزایش قطعی مشارکت زنان یا تأیید اعتبار مدل در همهٔ سازمان‌ها نیست.
همچنین، چکیدهٔ مقاله گزارشی از مقایسهٔ پیامد اجرای یک مداخله با وضعیت بدون آن ارائه نمی‌کند. بنابراین، نباید تعداد ابعاد و شاخص‌ها یا نظر مثبت خبرگان را به اندازهٔ اثر سیاست تبدیل کرد. برای ارزیابی پیامد، داده‌های اجرای سیاست و طرح تحلیلی متناسب با سؤال لازم است.
چگونه از این مدل در یک ارزیابی واقعی استفاده کنیم؟
ابتدا سیاست مشخص، جامعهٔ هدف و دورهٔ بررسی را تعیین کنید. سپس برای هر بُعد معلوم کنید چه شاهدی نیاز است: متن هدف‌ها و ضوابط، اسناد تخصیص منابع، اطلاعات فرایند اجرا یا داده‌های نتایج. نبود اطلاعات در یک بُعد را نباید با امتیازدهی حدسی جبران کرد.
پیش از انتقال مدل به حوزه‌ای دیگر، باید تناسب مؤلفه‌ها و شاخص‌ها با آن محیط بررسی شود. حمایت از محققان زن، زمینه و مسئلهٔ خاص این مورد است؛ کاربرد همان مدل برای همهٔ سیاست‌های علم و فناوری نیازمند بررسی جداگانه است. روش وزن‌دهی، مقیاس پاسخ و مبنای مقایسه نیز باید از متن کامل مدل و هدف ارزیابی روشن شوند؛ چکیده به‌تنهایی برای بازسازی یک ابزار اجرایی کافی نیست.
ارزش این مطالعه، صورت‌بندی منظم پرسش‌هایی از هدف و پیش‌فرض تا اجرا و پیامد است. استفادهٔ مسئولانه از آن، هم شناخت چارچوب را می‌خواهد و هم شواهد واقعی دربارهٔ سیاستی که قرار است ارزیابی شود.
منبع
امامی رضوی، رابعه؛ سنجقی، محمدابراهیم؛ بوشهری، علیرضا؛ جعفری، سیداصغر؛ باقری، ابوالفضل. (۱۳۹۸). «مدل‌سازی ارزیابی سیاست‌های علم و فناوری زنان: موردکاوی حمایت از محققان زن در بخش پژوهش و فناوری». زن در توسعه و سیاست، ۱۷(۴)، ۵۸۱–۶۰۲. DOI: 10.22059/jwdp.2020.290963.1007731. گزارش روش و یافته‌های این مطلب بر چکیدهٔ نویسندگان در صفحهٔ رسمی ناشر استوار است.