آگاهی از حقوق شهروندی و رفتار شهروندی سازمانی؛ یک مطالعه
آگاهی از حقوق شهروندی و رفتار شهروندی سازمانی، دو مفهوم متفاوت‌اند. اولی به شناخت فرد از حقوق خود در جامعه مربوط است؛ دومی در پژوهش‌های مدیریت به رفتارهای داوطلبانه‌ای اشاره دارد که به سازمان یا همکاران کمک می‌کنند. یک مطالعه در شهرداری‌های سیستان و بلوچستان، رابطهٔ این دو را با درنظرگرفتن سواد رسانه‌ای بررسی کرده است.
مطالعهٔ کارکنان شهرداری چه طراحی داشت؟
اسماعیل یعقوبی، مهشید قریب‌پور و نازنین ذبیحی‌دان، این پژوهش را در میان کارکنان شهرداری‌های هفت شهر زاهدان، زابل، ایرانشهر، چابهار، سراوان، خاش و کنارک انجام دادند. مقاله در شمارهٔ تابستان ۱۴۰۳ نشریهٔ «پژوهش‌های مدیریت عمومی» آمده است. وجود 2022 در شناسهٔ DOI را نباید تاریخ انتشار شماره دانست.
روش پژوهش، کاربردی و همبستگی معرفی شده است. جامعهٔ آماری ۱۷۵۰ کارمند بود و حجم نمونه با جدول مورگان، ۳۱۶ نفر تعیین شد. نویسندگان نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای و نرخ پاسخگویی ۸۱ درصد را گزارش کرده‌اند. بنابراین، «۳۱۶ نفر حجم نمونهٔ تعیین‌شده» با «۳۱۶ پرسشنامهٔ کامل تحلیل‌شده» یک ادعا نیست؛ این روایت تعداد پاسخ‌های نهایی را از درصد گرد‌شده بازسازی نمی‌کند.
سه متغیر چگونه سنجیده شدند؟
در بخش روش مقاله، سه پرسشنامه معرفی شده‌اند: آگاهی از حقوق شهروندی با ۲۱ سؤال و سه بُعد حقوق مدنی، اجتماعی و سیاسی؛ رفتار شهروندی سازمانی با ۴۸ گویه و هفت بُعد؛ و سواد رسانه‌ای با ۳۶ سؤال و شش بُعد. این ابزارها با پاسخ‌های طیف لیکرت سنجیده شده‌اند. مفهوم‌های هم‌نام در مطالعه‌های دیگر ممکن است با ابزار و ابعاد دیگری اندازه‌گیری شوند.
جدول ۱، آلفای کرونباخ سه ابزار را به‌ترتیب ۰٫۸۱، ۰٫۸۷ و ۰٫۹۱ گزارش می‌کند و نویسندگان بررسی روایی و تحلیل عاملی را نیز توضیح داده‌اند. این اعداد به همسانی درونی گویه‌ها مربوط‌اند؛ به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که ابزار برای هر جامعه‌ای معتبر است یا پاسخ‌ها از سوگیری مصون‌اند. این مطلب نیز پرسشنامهٔ کامل یا ابزار آمادهٔ اجرا ارائه نمی‌کند.
دربارهٔ رابطه‌ها چه نتیجه‌ای گزارش شد؟
نویسندگان از همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون و مدل‌سازی معادلات ساختاری با نرم‌افزار AMOS استفاده کرده‌اند. در جدول ۳، رابطهٔ آگاهی از حقوق شهروندی با رفتار شهروندی سازمانی مثبت و از نظر آماری معنادار گزارش شده است. همان جدول، فرضیهٔ نقش تعدیلگر سواد رسانه‌ای را نیز تأییدشده معرفی می‌کند.
تعدیل‌گری یعنی رابطهٔ دو متغیر می‌تواند در سطح‌های متفاوت متغیر سوم فرق کند؛ با میانجی‌گری، یعنی بررسی مسیر غیرمستقیم یک رابطه، یکسان نیست. مقاله برای بررسی تعدیل‌گری از رگرسیون سلسله‌مراتبی و متغیر تعامل سخن می‌گوید. بااین‌حال، صرف تأیید این فرضیه را نباید به حکم «سواد رسانه‌ای بیشتر، همیشه رابطهٔ قوی‌تر» تبدیل کرد. برای آن تفسیر باید کدگذاری متغیرها، مدل تعامل و رابطه در سطح‌های مختلف سواد رسانه‌ای بررسی شود.
همبستگی و برازش یک مدل آماری نیز به‌تنهایی نشان نمی‌دهند آموزش حقوق شهروندی یا سواد رسانه‌ای، رفتار کارکنان را به مقدار معینی تغییر می‌دهد. نمونه‌گیری تصادفیِ پاسخ‌دهندگان با تخصیص تصادفی یک برنامهٔ آموزشی تفاوت دارد. برای ارزیابی اثر آموزش، باید داده و طرح تحلیلی همان مداخله فراهم شود.
برداشت مدیریتی را از یافتهٔ مطالعه جدا کنیم
این مورد، توجه به آگاهی کارکنان و شیوهٔ مواجههٔ آنان با اطلاعات رسانه‌ای را برای پژوهش بیشتر مطرح می‌کند. اما برگزاری کارگاه، ایجاد مسیر مشارکت یا اصلاح رویه‌های سازمانی، راهکارهایی هستند که اثربخشی هرکدام باید جدا ارزیابی شود؛ این مطالعه اثر اجرای آن‌ها را گزارش نکرده است.
همچنین، «حقوق شهروندی» را نباید با الزام کارکنان به انجام کارهای داوطلبانه یکی گرفت. موضوع پژوهش، رابطهٔ آگاهی و رفتارهای پرسشنامه‌ای در جامعهٔ مورد بررسی است؛ از آن نمی‌توان وظیفهٔ حقوقی تازه‌ای برای کارکنان یا راهنمای تفسیر یک قانون مشخص استخراج کرد. برای نتیجه‌گیری دربارهٔ همهٔ شهرداری‌ها نیز باید شرایط نمونه، انتخاب شهرها و تفاوت محیط‌های کاری را در نظر گرفت.
منبع و دامنهٔ بررسی
یعقوبی، اسماعیل؛ قریب‌پور، مهشید؛ ذبیحی‌دان، نازنین. (۱۴۰۳). «بررسی تاثیر آگاهی از حقوق شهروندی بر بروز رفتارهای شهروندی سازمانی با تبیین نقش تعدیلگر سواد رسانه‌ای». پژوهش‌های مدیریت عمومی، ۱۷(۶۴)، تابستان، ۳۱۳–۳۴۴. DOI: 10.22111/jmr.2022.38175.5448.
چکیده‌های صفحهٔ رسمی ناشر، فرادادهٔ انتشار و بخش روش و جدول‌های ۱ تا ۳ در صفحات ۳۳۰–۳۳۴ اصل PDF برای این روایت بررسی شده‌اند. تمام ۳۲ صفحه و همهٔ منابع مقاله خوانده نشده‌اند و تحلیل آماری نیز مستقلاً بازاجرا نشده است.