سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی؛ ارزیابی سه سیاست
سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی، تصمیم‌ها، مسئولیت‌ها و فرایندهایی را به هم پیوند می‌دهد که برای مدیریت خطرهای محیط کار به کار می‌روند. برای ارزیابی یک سیاست ایمنی، فقط دانستن تعداد حوادث کافی نیست؛ باید پرسید شرایط ناایمن، رفتارها، مدیریت و بازخوردهای سازمانی چگونه با هم ارتباط دارند و نتیجه در طول زمان چگونه تغییر می‌کند. پژوهش معرفی‌شده در این صفحه با مدل‌سازی پویایی‌شناسی سیستم به همین مسئله پرداخته است.
پژوهش چه مسئله‌ای را بررسی کرده است؟
مقالهٔ «ارزیابی پویای اثربخشی سیاست‌های توسعه سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی»، نوشتهٔ مهدی باستان، علی‌محمد احمدوند و لیلا عزیزی، در مطالعات مدیریت راهبردی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۱، بهار ۱۳۹۹، صفحات ۱۷۵ تا ۱۹۸ منتشر شده است. موضوع آن، ارزیابی مبتنی بر مدلِ سیاست‌های کاهش حوادث شغلی است.
نویسندگان میان اعمال ناایمن و شرایط ناایمن تمایز می‌گذارند و آن‌ها را در ساختاری از روابط و بازخوردها بررسی می‌کنند. چنین نگاهی اجازه می‌دهد سیاست‌ها فقط با پیامد فوری آن‌ها مقایسه نشوند و رفتار احتمالی سیستم در افق زمانی طولانی‌تر نیز بررسی شود.
داده‌ها و مدل از کجا آمده‌اند؟
در پژوهش از اطلاعات یک شرکت صنعتی خصوصیِ فعال در استان تهران استفاده شده است. نویسندگان به دلیل حساسیت داده‌های مربوط به خطاها، حوادث و رفتارهای ناایمن، نام شرکت را منتشر نکرده‌اند. بنابراین این متن نیز نامی برای شرکت حدس نمی‌زند.
داده‌های گزارش‌شده به موضوعاتی مانند حوادث، اعمال و شرایط ناایمن، شبه‌حادثه، بازدیدهای ایمنی و نیروی انسانی مربوط‌اند. پژوهشگران پس از صورت‌بندی روابط، مدل انباشت و جریان را ساختند و رفتار آن را در سناریوهای مختلف شبیه‌سازی کردند. در این رویکرد، مدل ابزاری برای بررسی پیامدهای فرض‌های مشخص است؛ خروجی آن را نباید با نتیجهٔ مشاهده‌شدهٔ اجرای واقعی همهٔ سیاست‌ها یکی دانست.
سه سناریوی سیاستی چه بودند؟
ایجاد و توسعهٔ مهندسی عوامل انسانی: تمرکز این سناریو بر کاهش اعمال و رفتارهای ناایمن و توجه به رابطهٔ انسان و سیستم است.
ایجاد فرهنگ ایمنی: این سناریو نقش مؤلفه‌های فرهنگی و مدیریتی را در رفتار سیستم بررسی می‌کند؛ در مدل، فرهنگ ایمنی با موضوعاتی مانند یادگیری و گزارش‌دهی ارتباط دارد.
استانداردسازی محیط کار: این سناریو به کاهش شرایط ناایمن می‌پردازد. در نمودار مدل از سامان‌دهی محیط کار با اشاره به 5S استفاده شده است؛ این عنوان به معنی سنجش انطباق کامل سازمان با یک استاندارد گواهی‌پذیر نیست.
نتیجهٔ شبیه‌سازی چه بود؟
طبق چکیده و جدول جمع‌بندی سناریوها در صفحهٔ ۱۹۶، مهندسی عوامل انسانی و فرهنگ ایمنی هر دو در مدل، کاهش قابل‌توجه حوادث را نشان داده‌اند. در افق طولانی‌تر، سناریوی فرهنگ ایمنی از میان سه گزینهٔ بررسی‌شده بهترین نتیجه را داشته و روند حوادث در آن نزولی شده است.
در سناریوی مهندسی عوامل انسانی، سطح اعمال ناایمن کاهش یافت، اما روند افزایشی اندکی باقی ماند. استانداردسازی محیط کار نیز شرایط ناایمن را کاهش داد، ولی اثر آن بر کاهش حوادث در این مدل از دو سناریوی دیگر کمتر بود. بنابراین نتیجهٔ مطالعه، تفاوت در رفتار زمانی و قدرت نسبی سه سناریوست؛ «بی‌فایده‌بودن استانداردسازی» یا «برتری همیشگی فرهنگ ایمنی در همهٔ سازمان‌ها» از آن به دست نمی‌آید.
مرز شواهد: مدل‌سازی با اثبات اثر میدانی فرق دارد
این پژوهش سیاست‌ها را روی مدل مقایسه کرده است. از این مقایسه نمی‌توان نتیجه گرفت که هر سه سیاست با تخصیص تصادفی یا در گروه‌های مشابهِ یک محیط واقعی اجرا و ارزیابی شده‌اند. اثر برآوردشده به ساختار مدل، داده‌ها، فرض‌ها و تنظیم سناریوها وابسته است.
پیش از انتقال نتیجه به کارخانه‌ای دیگر باید بررسی شود که خطرها، فرایندهای تولید، ترکیب نیروی انسانی و سازوکار گزارش حوادث تا چه اندازه با زمینهٔ مطالعه مشابه‌اند. برای تصمیم محلی، شفاف‌کردن فرض‌ها و بررسی حساسیت نتیجه به آن‌ها اهمیت دارد. این نکات، الزامات تفسیر و استفاده از خروجی‌اند و ادعای انجام دوبارهٔ شبیه‌سازی در این صفحه نیستند.
جایگاه ISO 45001 و استانداردهای تاریخی
مقالهٔ سال ۱۳۹۹، مطالعهٔ شبیه‌سازی سیاست‌های ایمنی است و نباید آن را گزارش ممیزی یا تأیید انطباق با ISO 45001 معرفی کرد. مهندسی عوامل انسانی، فرهنگ ایمنی و استانداردسازی محیط، سه سناریوی این مدل‌اند؛ این سه عنوان، ساختار کامل الزامات ISO 45001 نیستند.
طبق صفحهٔ رسمی ISO که در زمان این بازبینی بررسی شد، ISO 45001:2018 استاندارد منتشرشدهٔ سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است و تأیید سال ۲۰۲۴ و اصلاحیهٔ همان سال را دارد. ISO آن را جایگزین استاندارد پیشین OHSAS 18001 معرفی می‌کند. نسخهٔ بعدی در دست تدوین است؛ پیش‌نویس را نباید استاندارد منتشرشدهٔ جایگزین نامید. این توضیح برای به‌روزکردن زمینهٔ استانداردهاست و به معنی نسبت‌دادن اجرای آن‌ها به شرکتِ مطالعه نیست.
چگونه از این نمونه استفاده کنیم؟
کاربرد پژوهش در صورت‌بندی پرسش است: کدام سازوکارها حوادث را تداوم می‌دهند، سیاست از کدام مسیر بر آن‌ها اثر می‌گذارد و نتیجه در چه بازه‌ای ظاهر می‌شود؟ مدیر و ارزیاب می‌توانند با تکیه بر دادهٔ محیط خود، منطق مقایسهٔ سناریوها را بررسی کنند. انتخاب سیاست مشخص، همچنان به شناخت خطرهای واقعی و شواهد همان محیط نیاز دارد.
درس اصلی این نمونه، توجه هم‌زمان به انسان، محیط و روابط سازمانی است. یافتهٔ مطلوب یک سناریوی شبیه‌سازی، تضمین کاهش حادثه در اجرای واقعی نیست؛ ارزش مدل به روشن‌کردن مسیرهای احتمالی، فرض‌های تصمیم و پرسش‌های نیازمند آزمون است.
منابع
باستان، مهدی، احمدوند، علی‌محمد و عزیزی، لیلا. (۱۳۹۹). ارزیابی پویای اثربخشی سیاست‌های توسعه سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی. مطالعات مدیریت راهبردی، ۱۱(۴۱)، ۱۷۵–۱۹۸.
سازمان بین‌المللی استانداردسازی. صفحهٔ رسمی معرفی و وضعیت ISO 45001:2018؛ بررسی‌شده در زمان بازبینی این مطلب.