تحلیل هزینه‌ـ‌فایده در تعویض کاتالیست؛ مطالعهٔ تهران
آیا منفعت اجتماعی تعویض کاتالیست‌های غیرفعال خودروها، هزینهٔ اجرای این سیاست را جبران می‌کند؟ پژوهشی دربارهٔ خودروهای سبک تهران این پرسش را با تحلیل هزینه‌ـ‌فایده بررسی کرده است. در این مقاله، داده‌ها و نتیجهٔ گزارش‌شده در چکیدهٔ آن پژوهش را مرور می‌کنیم و می‌بینیم برای تفسیر یا استفادهٔ دوباره از این برآوردها چه اطلاعاتی لازم است.
مسئلهٔ مطالعه چه بود؟
در تحلیل هزینه‌ـ‌فایده یا CBA، هزینه‌ها و منافع یک اقدام تا حد امکان به پول بیان می‌شوند تا بتوان گزینه‌ها را با یکدیگر مقایسه کرد. در یک تحلیل اجتماعی، دامنهٔ بررسی به پرداخت‌ها و درآمدهای مجری محدود نمی‌شود؛ پیامدهای مهم برای مردم و جامعه نیز مطرح‌اند. برای آشنایی با منطق و مراحل این روش، راهنمای تحلیل هزینه‌ـ‌فایده را ببینید.
مطالعهٔ تهران به تعویض مبدل‌های کاتالیستی غیرفعال در خودروهای سبک برای کاهش آلودگی هوا می‌پردازد. پرسش اقتصادی آن این است که آیا منافع برآوردشده برای این سیاست، در افق و با مفروضات مدل پژوهش، هزینه‌های آن را توجیه می‌کند.
شناسنامه و داده‌های پژوهش
عنوان پژوهش «تحلیل هزینه‌ـ‌فایده اجتماعی تعویض مبدل‌های کاتالیستی غیرفعال در خودروهای سبک شهر تهران برای کاهش آلودگی هوا» است. مرتضی تهامی‌پور زرندی و مینا مقیسه آن را نوشته‌اند و در شمارهٔ بهار ۱۴۰۱ نشریهٔ اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، صفحات ۱۰۴ تا ۱۲۰، منتشر شده است. داده‌های مورد بررسی به سال ۱۳۹۹ مربوط‌اند؛ سال انتشار مقاله را نباید با سال داده‌ها یکی گرفت.
طبق چکیده، داده‌ها از مطالعات میدانی و تکمیل پرسشنامه به دست آمده‌اند. تمایل به پرداخت شهروندان برای کاهش آلودگی هوا با روش ارزش‌گذاری مشروط برآورد شده است؛ در این روش از پاسخ افراد به یک موقعیت تعریف‌شده برای برآورد ارزش یک منفعت غیربازاری استفاده می‌شود. حجم نمونه، شیوهٔ نمونه‌گیری و جزئیات پرسشنامه در چکیدهٔ در دسترس گزارش نشده‌اند.
چه رقم‌هایی گزارش شده است؟
فهرست زیر خلاصهٔ رقم‌های چکیده است. همهٔ مبالغ به میلیارد ریال بیان شده‌اند. این فهرست، جریان سالانه یا محاسبهٔ دوبارهٔ پژوهش را نشان نمی‌دهد.
هزینهٔ تعویض مبدل‌های کاتالیستی: ۴۹٬۸۳۴ میلیارد ریال. مبنای زمانی: یک دوره؛ جزئیات زمان‌بندی در چکیده مشخص نیست.
ارزش تمایل به پرداخت شهروندان تهران: ۳۱٬۸۳۴ میلیارد ریال. مبنای زمانی: سالانه.
منفعت حاصل از کاهش انتشار آلودگی: ۸٬۹۸۷ میلیارد ریال. مبنای زمانی: سالانه.
پژوهش افق بررسی را ۲۰ سال در نظر گرفته است. با این حال، از این سه رقم به‌تنهایی نمی‌توان ارزش فعلی خالص یا نسبت فایده به هزینه را بازسازی کرد. هزینهٔ یک دوره و منفعت سالانه، مبنای زمانی یکسانی ندارند. برای محاسبه باید زمان وقوع هزینه‌ها، تکرار تعویض، جریان منافع و نرخ تنزیل معلوم باشد.
همچنین نباید بدون بررسی روش پژوهش فرض کرد که دو برآورد منفعت را می‌توان با هم جمع زد. لازم است روشن شود هر رقم کدام پیامد را پوشش می‌دهد و آیا میان آن‌ها هم‌پوشانی وجود دارد. چکیده، اجزای منفعت کاهش انتشار را به تفکیک هزینهٔ درمان، بهره‌وری یا موارد دیگر توضیح نمی‌دهد؛ بنابراین چنین اجزایی را به آن نسبت نمی‌دهیم.
الگوی آموزشی ثبت جریان‌های سالانه
فهرست زیر همان نقش الگوی سالانه را دارد: نشان می‌دهد هزینه، تمایل به پرداخت یا WTP، منفعت کاهش انتشار و جریان خالص را برای هر سال کجا ثبت کنیم. این یک ساختار آموزشی بدون اعداد واقعی است و جدول نتایج مطالعهٔ تهران نیست. مقدار هر قلم باید از داده و مدل مشخص به دست آید؛ زیاد یا کم بودن هزینه و مثبت یا منفی بودن جریان خالص را از پیش فرض نمی‌کنیم.
سال صفر: محل ثبت هزینهٔ اولیهٔ تعویض و منافع احتمالی همان سال. تنها اگر پرداخت اولیه انجام شود و منفعتی در این سال نباشد، جریان خالص سال صفر منفی خواهد بود؛ صفر بودن منافع یک فرض آموزشی است.
سال یک: هزینهٔ نگهداری یا تعویض احتمالی، منفعت WTP سال یک، منفعت کاهش انتشار سال یک و جریان خالص حاصل از اقلام قابل‌جمع، جداگانه ثبت شوند.
سال دو: همان چهار قلم برای سال دو، با زمان وقوع و مبنای ارزش‌گذاری همان سال ثبت شوند.
سال‌های میانی، از سه تا نوزده: هر سال یک ثبت مستقل لازم دارد؛ تکرار خودکار اعداد سال قبل یا فرض ثابت‌بودن منافع، جای بررسی داده‌ها را نمی‌گیرد.
سال بیست: هزینه و دو قلم منفعت و جریان خالص سال پایانی ثبت شوند؛ ارزش باقیمانده یا هزینهٔ پایان طرح نیز، اگر در مدل موضوعیت داشته باشد، باید مشخص شود.
کل افق بررسی: پس از تبدیل جریان‌ها به ارزش فعلی، مجموع هزینه‌ها، مجموع WTP و مجموع منفعت کاهش انتشار به تفکیک ثبت شوند. فقط اقلام منفعتی که هم‌پوشانی ندارند قابل‌جمع‌اند. ارزش فعلی خالص یا NPV از تفاوت مجموع منافع قابل‌جمع و مجموع هزینه‌ها به دست می‌آید؛ پاسخ پرسش «آیا NPV بزرگ‌تر از صفر است؟» به داده‌ها، نرخ تنزیل و مفروضات بستگی دارد.
مبالغ هر سال باید با واحد پول، سال مبنای قیمت و نرخ تنزیل مشخص ثبت شوند. رقم اسمی یک سال را نباید با ارزش فعلی سالی دیگر جمع کرد. چکیدهٔ مطالعهٔ تهران برای پرکردن این الگوی سالانه و بازسازی NPV کافی نیست.
نتیجهٔ گزارش‌شده و حدود برداشت از آن
نویسندگان در چکیده گزارش کرده‌اند که تعویض مبدل‌های کاتالیستی در سناریوهای بررسی‌شده و با مفروضات مدل اقتصادی آنان، توجیه اقتصادی دارد. پیشنهاد آنان نیز پیگیری تأمین منابع مالی و اجرای تعویض این قطعه از سوی نهادهای مدیریت شهری است.
این نتیجه به همان داده‌ها، سناریوها و افق زمانی وابسته است. از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که اجرای طرح با هر قیمت، در هر سال یا در هر شهر توجیه دارد. نرخ تنزیل، مقدار شاخص‌های نهایی و جزئیات سناریوها در چکیدهٔ در دسترس نیامده‌اند؛ بررسی کامل این موارد به متن اصلی مقاله نیاز دارد.
شاخص‌های تحلیل را چگونه بخوانیم؟
ارزش فعلی خالص، تفاوت ارزش فعلی منافع و هزینه‌هاست. نسبت فایده به هزینه یا BCR نیز ارزش فعلی منافع را بر ارزش فعلی هزینه‌ها تقسیم می‌کند. مثبت‌بودن شاخص اول یا بزرگ‌تر بودن شاخص دوم از یک، دربارهٔ اقلام و مفروضات واردشده در تحلیل اطلاعات می‌دهد؛ به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یک طرح از همهٔ گزینه‌های دیگر بهتر است. نرخ بازده داخلی یا IRR نرخ تنزیلی است که ارزش فعلی خالص را صفر می‌کند. این تعریف‌ها توضیح روش‌اند؛ مقدار هیچ‌یک از این شاخص‌ها را برای مطالعهٔ تهران از روی چکیده حدس نمی‌زنیم.
تفاوت این مطالعه با تحلیل هزینه‌ـ‌اثربخشی
در این پژوهش، منافع کاهش آلودگی به ارزش پولی بیان شده‌اند؛ به همین دلیل موضوع آن تحلیل هزینه‌ـ‌فایده است. در تحلیل هزینه‌ـ‌اثربخشی یا CEA، هزینه‌ها با پول و پیامد با واحد غیرپولی مشترکی مانند مقدار کاهش انتشار سنجیده می‌شود. پرسش «کاهش آلودگی چقدر ارزش پولی دارد؟» با پرسش «برای هر واحد کاهش آلودگی چقدر هزینه می‌کنیم؟» یکسان نیست.
هزینهٔ فرصت نیز مفهوم جداگانه‌ای است: ارزش بهترین کاربرد جایگزینی که منابع می‌توانستند داشته باشند. وجود منفعت خالص مثبت، ما را از مقایسهٔ گزینه‌های دیگر یا بررسی محدودیت بودجه بی‌نیاز نمی‌کند.
برای استفاده در یک تصمیم تازه چه باید بررسی کرد؟
قیمت و شرایط تعویض، ترکیب ناوگان و دورهٔ داده‌ها تا چه اندازه با موقعیت تصمیم ما تفاوت دارد؟
در غیاب سیاست تعویض چه اتفاقی می‌افتد و گزینه‌های جایگزین کدام‌اند؟
دادهٔ کاهش انتشار و ارزش‌گذاری آن از کجا آمده و چه عدم قطعیتی دارد؟
آیا منافع بدون دوباره‌شماری ثبت شده‌اند و هزینه‌ها و منافع بر مبنای زمانی و پولی یکسان مقایسه می‌شوند؟
هزینه را چه کسانی می‌پردازند، منفعت به چه کسانی می‌رسد و تأمین مالی چقدر عملی است؟
ارزش این نمونه در روشن‌کردن مسیر پرسش تا برآورد و مقایسه است. برای تصمیم اجرایی تازه، باید مفروضات و داده‌های مرتبط با همان تصمیم بررسی شوند؛ نتیجهٔ یک مطالعه جای این بررسی را نمی‌گیرد.
منبع مطالعه
تهامی‌پور زرندی، مرتضی و مقیسه، مینا. تحلیل هزینه‌ـ‌فایده اجتماعی تعویض مبدل‌های کاتالیستی غیرفعال در خودروهای سبک شهر تهران برای کاهش آلودگی هوا. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، بهار ۱۴۰۱، صفحات ۱۰۴ تا ۱۲۰. مبنای گزارش اعداد و یافته‌های این صفحه، چکیدهٔ در دسترس مقاله است؛ متن کامل پژوهش در این بازبینی بررسی نشده است.