مدیریت سبز؛ مطالعهٔ شرکت‌های صنعت متالورژی ایران
مدیریت سبز به تصمیم‌ها و اقداماتی گفته می‌شود که ملاحظات محیط‌زیستی را وارد فعالیت سازمان می‌کنند؛ برای مثال، مصرف منابع، پسماند و شیوهٔ تولید را در کنار اهداف اقتصادی در نظر می‌گیرند. پذیرش اقدامات سبز و افزایش رقابت‌پذیری دو ادعای متفاوت‌اند. مطالعهٔ صنعت متالورژی ایران، رابطهٔ میان این موضوعات و نقش انعطاف‌پذیری استراتژیک، مشروعیت سازمانی و حمایت نهادی را بررسی کرده است.
پژوهش مدیریت سبز چه پرسشی داشت؟
پژوهش سیدامیرحسین طیبی ابوالحسنی و حسین رحمان‌سرشت با عنوان «تأثیر انعطاف‌پذیری استراتژیک بر مدیریت سبز در راستای رقابت‌پذیری شرکت با توجه به نقش مشروعیت سازمانی و حمایت نهادی» در دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۴۸ نشریهٔ پژوهش‌های مدیریت عمومی، تابستان ۱۳۹۹، صفحات ۲۷ تا ۵۷ منتشر شده است.
مسئلهٔ اصلی پژوهش این بود که چرا شرکت‌ها اقدامات مدیریت سبز را به میزان متفاوتی می‌پذیرند و این پذیرش چگونه با رقابت‌پذیری ارتباط دارد. نویسندگان رویکرد قابلیت‌های پویا را در کنار نظریهٔ نهادی قرار داده‌اند تا هم توان پاسخگویی درون شرکت و هم زمینهٔ نهادی آن را بررسی کنند.
متغیرهای اصلی را چگونه از هم جدا کنیم؟
انعطاف‌پذیری استراتژیک: توان بازتنظیم منابع و پاسخگویی به تغییر شرایط؛ در مدل، پیش‌بین پذیرش اقدامات مدیریت سبز است.
پذیرش اقدامات مدیریت سبز: میزان به‌کارگیری اقدامات سبز در شرکت؛ با پیامد نهایی محیط‌زیستی یا دریافت گواهی انطباق یکسان نیست.
مشروعیت سازمانی: پذیرفتنی‌بودن فعالیت سازمان نزد محیط اجتماعی و ذی‌نفعان؛ در مدل، مسیر میانجی میان اقدامات سبز و رقابت‌پذیری دارد.
حمایت نهادی: متغیری با نقش تعدیل‌گرِ مورد آزمون؛ پرسش آن این است که آیا رابطهٔ انعطاف‌پذیری و پذیرش اقدامات سبز، با تغییر میزان حمایت نهادی تفاوت می‌کند.
میانجی و تعدیل‌گر نقش یکسانی ندارند. میانجی بخشی از مسیر ارتباط میان دو متغیر را صورت‌بندی می‌کند؛ تعدیل‌گر به تفاوت آن رابطه در شرایط مختلف مربوط است. صرفِ حضور نام حمایت نهادی در عنوان مقاله به معنی تأیید فرضیهٔ مربوط به آن نیست.
جامعه، داده‌ها و روش تحلیل
این تحقیق کاربردی و توصیفی ـ پیمایشی است. جامعهٔ آن شرکت‌های فعال صنعت متالورژیِ حاضر در چهاردهمین نمایشگاه بین‌المللی این صنعت در سال ۱۳۹۶ بود. بر اساس گزارش نویسندگان، ۱۴۰ شرکت به روش تصادفی انتخاب شدند و از هر شرکت، مدیرعامل یا کارشناس ارشد پاسخ‌گو بود. بنابراین دامنهٔ مطالعه، شرکت‌های حاضر در آن نمایشگاه است و نمایندگی همهٔ صنایع یا همهٔ بنگاه‌های ایران از این نمونه به دست نمی‌آید.
داده‌ها با پرسش‌نامه گردآوری و با مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر واریانس و روش حداقل مربعات جزئی تحلیل شدند؛ مقاله از نرم‌افزارهای SPSS و PLS نام می‌برد. آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و بررسی روایی همگرا و واگرا نیز برای ارزیابی ابزار گزارش شده‌اند. این بررسی‌ها به کیفیت سنجش مربوط‌اند و به‌تنهایی علیت روابط مدل را ثابت نمی‌کنند.
کدام رابطه‌ها تأیید شدند و کدام نشدند؟
در مدل برآوردشده، رابطهٔ انعطاف‌پذیری استراتژیک با پذیرش اقدامات مدیریت سبز مثبت و معنادار گزارش شده است. رابطهٔ اقدامات سبز با رقابت‌پذیری نیز تأیید شد و نویسندگان برای نقش میانجی مشروعیت سازمانی شواهد آماری گزارش کردند.
نقش تعدیل‌گر حمایت نهادی تأیید نشد. متن اصلی در صفحهٔ ۴۹، آمارهٔ حدود ۱٫۰۶ را برای این آزمون گزارش می‌کند و فرضیه را تأییدنشده می‌داند. این نتیجه را نباید به «حمایت نهادی هیچ اهمیتی ندارد» تبدیل کرد؛ معنای محدود آن، نبود شواهد کافی برای نقش تعدیل‌گرِ تعریف‌شده در همین داده‌ها و مدل است.
این نتایج چه چیزی را ثابت نمی‌کنند؟
عنوان مقاله از واژهٔ «تأثیر» استفاده می‌کند، اما طرح توصیفی ـ پیمایشی و روابط معادلات ساختاری، به‌خودی‌خود ارزیابی علّی یک برنامهٔ سبز نیستند. برای نمونه، نمی‌توان از این پژوهش نتیجه گرفت که اجرای یک اقدام مشخص، مقدار معینی از هزینه یا انتشار آلاینده را کاهش داده است. دادهٔ پرسش‌نامه‌ای دربارهٔ سازه‌های مدیریتی، جای اندازه‌گیری مستقیم این پیامدها را نمی‌گیرد.
همچنین این مطالعه ارزیابی جامع ESG نیست. ابعاد اجتماعی و حاکمیتی، امتیاز ESG، بازده سرمایه‌گذاری یا موفقیت تضمین‌شدهٔ برند را نمی‌توان از یافته‌های گزارش‌شده به آن افزود. چنین پرسش‌هایی به تعریف شاخص، داده و طرح پژوهش متناسب خود نیاز دارند.
برداشت کاربردی برای مطالعهٔ یک شرکت
ارزش این نمونه برای پژوهشگر، جداکردن «توان تغییر منابع»، «پذیرش اقدامات سبز»، «برداشت ذی‌نفعان از مشروعیت» و «رقابت‌پذیری» است. پیش از استفاده از مدل در شرکت دیگر باید مشخص شود هر سازه با چه شاخصی سنجیده می‌شود، پاسخ‌گوی مناسب کیست و چه شواهد مستقلی برای پیامدهای محیط‌زیستی وجود دارد.
برای مدیر نیز این مقاله می‌تواند منشأ پرسش باشد: آیا سازمان توان تطبیق منابع با الزامات محیط‌زیستی را دارد و ذی‌نفعان اقدامات آن را چگونه می‌بینند؟ پاسخ این پرسش‌ها باید با دادهٔ همان سازمان بررسی شود؛ مطالعهٔ حاضر مجوز نتیجه‌گیری قطعی دربارهٔ سودآوری یا اثربخشی هر برنامهٔ سبز نیست.
منبع مطالعه
طیبی ابوالحسنی، سیدامیرحسین و رحمان‌سرشت، حسین. (۱۳۹۹). تأثیر انعطاف‌پذیری استراتژیک بر مدیریت سبز در راستای رقابت‌پذیری شرکت با توجه به نقش مشروعیت سازمانی و حمایت نهادی. پژوهش‌های مدیریت عمومی، ۱۳(۴۸)، ۲۷–۵۷. شناسهٔ DOI: 10.22111/jmr.2020.30043.4584.