ارزیابی عملکرد بانک‌ها در ایران | بررسی و تحلیل یک نمونه

ارزیابی عملکرد بانک‌ها: ضرورت برای ثبات و کارایی اقتصاد

ارزیابی عملکرد بانک‌ها (Bank Performance Evaluation) به معنای سنجش میزان کارایی، بهره‌وری و اثربخشی مؤسسات بانکی در دستیابی به اهداف مالی و عملیاتی خود است. با توجه به جایگاه محوری بانک‌ها در اقتصاد هر کشور (به عنوان واسطه‌های مالی، تأمین‌کنندگان اعتبار و ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت)، اهمیت ارزیابی عملکرد بانک‌ها از جنبه‌های مختلفی برجسته می‌شود:

ثبات مالی: عملکرد ضعیف بانک‌ها می‌تواند به بی‌ثباتی در کل سیستم مالی منجر شود.
تخصیص بهینه منابع: بانک‌های کارآمد، منابع را به بهترین شکل ممکن به طرح‌های مولد تخصیص می‌دهند.
رقابت‌پذیری: ارزیابی عملکرد به بانک‌ها کمک می‌کند تا نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کرده و در بازار رقابتی بهبود یابند.
اعتماد عمومی: عملکرد شفاف و کارآمد، اعتماد عمومی به نظام بانکی را افزایش می‌دهد. اگرچه پژوهش‌های بسیاری در زمینه کارایی و بهره‌وری بانک‌ها با روش تحلیل پوششی داده‌ها (DEA) صورت گرفته است، اما اکثر این پژوهش‌ها، ساختار درونی بانک‌ها را در ارزیابی کارایی نادیده می‌گیرند. این نادیده‌انگاری می‌تواند به ارزیابی‌های ناقص و راهکارهای نادرست منجر شود.

تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای (NDEA): رویکردی نوین برای ارزیابی کارایی بانک‌ها

روش‌های سنتی ارزیابی عملکرد بانک‌ها اغلب به بانک‌ها به عنوان یک “جعبه سیاه” نگاه می‌کنند و تنها ورودی‌ها و خروجی‌های نهایی را می‌سنجند، بدون در نظر گرفتن فرآیندهای پیچیده داخلی. این در حالی است که بانک‌ها دارای ساختار درونی چندمرحله‌ای هستند که در آن، خروجی یک مرحله (مانند سپرده‌ها) به عنوان ورودی مرحله بعدی (مانند اعطای وام) عمل می‌کند. در همین راستا، پژوهش حاضر با عنوان “ارزیابی عملکرد بانک‌های کشور با استفاده از تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای”، به بررسی کارایی ۱۸ بانک کشور با استفاده از مدل تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای (Network Data Envelopment Analysis – NDEA) می‌پردازد. این مطالعه که توسط عباس عرب‌مازار، ویدا ورهرامی و حسین حسنی از دانشگاه شهید بهشتی انجام شده، نمونه‌ای بارز از ارزیابی کارایی است که به ما کمک می‌کند تا سازوکارهای پنهان این رابطه حیاتی را درک کنیم.

روش‌شناسی پژوهش: مدل NDEA برای ارزیابی کارایی بانک‌ها

این پژوهش با هدف بررسی کارایی ۱۸ بانک کشور در طی دوره ۱۳۹۳-۱۳۸۹ (۲۰۱۰-۲۰۱۴ میلادی) با استفاده از مدل تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای (NDEA) انجام شده است. مدل NDEA یک بسط از روش DEA سنتی است که قابلیت مدل‌سازی فرآیندهای چندمرحله‌ای و ساختار درونی واحدهای تصمیم‌گیرنده (DMUs) را دارد. در این پژوهش، متغیرها با توجه به نقشی که در ساختار درونی بانک‌ها دارند، در مدل وارد شده‌اند:

نهاده‌ها (Inputs):

نیروی کار
دارایی‌های ثابت
هزینه اداری و عمومی

متغیر واسطه (Intermediate Variable):

سپرده بانک‌ها: این متغیر هم به عنوان ستانده در مرحله اول (جذب سپرده) و هم به عنوان نهاده در مرحله دوم (اعطای تسهیلات) در نظر گرفته می‌شود.

ستانده‌ها (Outputs):

سود بانک‌ها: به عنوان ستانده مطلوب نهایی.
مطالبات معوق بانک‌ها: به عنوان ستانده نامطلوب (خروجی ناخواسته) در مدل در نظر گرفته می‌شود. وجود ستانده‌های نامطلوب، واقع‌گرایی مدل ارزیابی کارایی را افزایش می‌دهد. نتایج پژوهش، یافته‌های مهمی را نشان می‌دهد:

به جز سه بانک، تمام بانک‌های مورد بررسی، کمتر از سطح کارا در دوره مورد بررسی عمل کرده‌اند. این بدان معناست که اکثریت بانک‌ها دارای پتانسیل بهبود کارایی هستند.
عملکرد بعضی از بانک‌ها بسیار ضعیف بوده است.
بانک‌هایی که دارای نسبت بالاتری از مطالبات معوق هستند، عمدتاً کارایی پایین‌تری دارند. این یافته تأکید می‌کند که مدیریت صحیح ریسک اعتباری و کاهش مطالبات معوق، برای افزایش کارایی بانک‌ها ضروری است. این نوع از ارزیابی، ماهیت ارزیابی کارایی دارد و به دنبال اندازه‌گیری و مقایسه کارایی نسبی واحدهای تصمیم‌گیرنده (بانک‌ها) است.

مطالبات معوق: چالش بزرگ در کارایی بانک‌ها

مطالبات معوق (Non-Performing Loans – NPLs) به وام‌ها و تسهیلاتی اطلاق می‌شود که دریافت اقساط آن‌ها از سررسید گذشته است و احتمال بازپرداخت آن‌ها کاهش یافته است. این مطالبات به عنوان یک “ستانده نامطلوب” در مدل ارزیابی عملکرد بانک‌ها با روش NDEA در نظر گرفته شده‌اند، زیرا:

کاهش سودآوری: مطالبات معوق، درآمد بانک‌ها را کاهش می‌دهد و ممکن است منجر به ذخیره‌گیری‌های سنگین شود.
افزایش ریسک: افزایش NPLs نشان‌دهنده افزایش ریسک اعتباری در پرتفوی وام‌های بانک است.
کاهش نقدینگی: منابع بانک به دلیل عدم بازپرداخت وام‌ها، قفل می‌شوند. پژوهش حاضر نشان داد که بانک‌هایی که دارای نسبت بالاتری از مطالبات معوق هستند، عمدتاً کارایی پایین‌تری دارند. این یافته تأکید می‌کند که مدیریت مؤثر مطالبات معوق و اتخاذ سیاست‌های اعتباری صحیح، از عوامل کلیدی برای افزایش کارایی بانک‌ها در ایران است.

سپرده‌ها: متغیر واسطه حیاتی در مدل کارایی بانکی

سپرده بانک‌ها (Bank Deposits) (شامل سپرده‌های دیداری، کوتاه‌مدت و بلندمدت) در مدل NDEA این پژوهش، به عنوان یک متغیر واسطه (Intermediate Variable) در نظر گرفته شده است. این بدان معناست که سپرده‌ها هم به عنوان خروجی مرحله اول (توانایی بانک در جذب منابع از مردم) و هم به عنوان ورودی مرحله دوم (استفاده از این منابع برای اعطای وام و سرمایه‌گذاری) عمل می‌کنند. نقش دوگانه سپرده‌ها در مدل، واقع‌بینی تحلیل را افزایش می‌دهد:

مرحله اول (جذب منابع): بانک‌ها نیروی کار، دارایی‌های ثابت و هزینه‌های اداری را به کار می‌گیرند تا سپرده‌ها را جذب کنند.
مرحله دوم (مصرف منابع): سپرده‌های جذب‌شده به عنوان ورودی برای تولید سود و مدیریت مطالبات معوق استفاده می‌شوند. درک کارایی بانک در هر دو مرحله، تصویری جامع از عملکرد کلی آن ارائه می‌دهد.

نتایج: کارایی پایین اکثر بانک‌ها و راهکارهای بهبود

یافته اصلی پژوهش نشان می‌دهد که به جز سه بانک، تمام بانک‌های مورد بررسی؛ کمتر از سطح کارا در دوره مورد بررسی عمل کرده‌اند. این بدان معناست که اکثریت قریب به اتفاق بانک‌های ایرانی دارای پتانسیل قابل توجهی برای بهبود کارایی عملیاتی و مالی خود هستند. عملکرد بعضی از بانک‌ها بسیار ضعیف بوده که این یک هشدار جدی برای نظام بانکی و نهادهای نظارتی است. دلایل این کارایی پایین می‌تواند شامل:

ساختار مدیریتی ناکارآمد: عدم بهره‌گیری از بهترین شیوه‌های مدیریتی.
فناوری اطلاعات نامناسب: عدم سرمایه‌گذاری کافی در سیستم‌های IT برای بهینه‌سازی فرآیندها.
فشارهای اقتصادی و نظارتی: چالش‌های محیط کلان اقتصادی یا مقررات دست‌وپاگیر.
عدم مدیریت صحیح ریسک: به‌ویژه در زمینه مطالبات معوق. برای بهبود این وضعیت، لازم است اقدامات هدفمند و جامعی از سوی بانک‌ها و نهادهای نظارتی صورت گیرد.

پیامدهای عملی برای صنعت بانکداری و سیاست‌گذاران

نتایج این پژوهش پیامدهای عملی مهمی برای صنعت بانکداری و سیاست‌گذاران در ایران دارد. این مطالعه با استفاده از روش NDEA، بینش‌های عمیقی را در مورد کارایی بانک‌ها و عوامل مؤثر بر آن (به ویژه مطالبات معوق) ارائه داده است. برای بهبود کارایی و ثبات نظام بانکی، پیشنهاد می‌شود:

تمرکز بر بهبود کارایی عملیاتی: بانک‌ها باید فرآیندهای داخلی خود را بازنگری کرده و با استفاده از فناوری‌های نوین، هزینه‌های اداری و عمومی را کاهش دهند و بهره‌وری نیروی کار و دارایی‌های ثابت را افزایش دهند.
مدیریت فعال مطالبات معوق: اتخاذ سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر در اعطای تسهیلات، بهبود فرآیندهای نظارت بر وام‌ها و جمع‌آوری مطالبات، و استفاده از راهکارهای نوین برای کاهش NPLs.
الگوبرداری از بانک‌های کارا: بانک‌هایی که عملکرد ضعیف‌تری دارند، باید از سه بانک کارا در این پژوهش و سایر بانک‌های موفق داخلی و خارجی الگوبرداری کنند تا بهترین شیوه‌ها را شناسایی و پیاده‌سازی کنند.
تقویت نظارت ریسک‌محور: نهادهای نظارتی (مانند بانک مرکزی) باید نظارت خود را بر ریسک‌های بانکی، به‌ویژه ریسک اعتباری و عملیاتی، افزایش دهند و بانک‌های با کارایی پایین را ملزم به اصلاحات اساسی کنند.
توسعه مدل‌های ارزیابی جامع: استفاده مستمر از مدل‌های پیشرفته‌ای مانند NDEA که ساختار درونی بانک‌ها و ستانده‌های نامطلوب را در نظر می‌گیرد، برای ارزیابی دقیق‌تر و هدفمندتر. با پیاده‌سازی این راهکارها، می‌توان به افزایش کارایی و ثبات در صنعت بانکداری ایران کمک کرد.

اطلاعات مطالعه موردی:

عنوان مقاله اصلی: ارزیابی عملکرد بانک‌های کشور با استفاده از تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای
نویسندگان: عباس عرب‌مازار (گروه اقتصاد، دانشگاه شهید بهشتی)، ویدا ورهرامی (دانشگاه شهید بهشتی)، حسین حسنی (دانشگاه شهید بهشتی)
سال انتشار: ۲۰۱۷
نام مجله/منبع مقاله: DOI: https://doi.org/10.22055/jqe.2017.21388.1596
نوع ارزیابی مورد استفاده: ارزیابی کارایی (با استفاده از تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای – NDEA)

ارزیابی عملکرد بانک ها