پروتکل مصاحبهٔ نیمه‌ساختاریافته؛ قالب و نمونهٔ سؤال
پروتکل مصاحبهٔ نیمه‌ساختاریافته، راهنمای گفت‌وگوست: سؤال‌های اصلی، پیگیری‌های ممکن، هدف هر بخش و نکات اجرای مصاحبه را کنار هم می‌گذارد. قرار نیست مصاحبه‌گر همهٔ سؤال‌ها را بدون توجه به پاسخ فرد، مثل پرسشنامه بخواند.
نمونهٔ این مقاله برای تمرین طراحی است؛ ابزار آزموده‌شده یا پروتکل تأییدشدهٔ اخلاق نیست. باید با سؤال، جامعه و زمینهٔ پژوهش خود تطبیق داده شود.
از سؤال پژوهش آغاز کنید
در چارچوب پیشنهادی کالیو و همکاران، توسعهٔ راهنما شامل بررسی تناسب مصاحبه، استفاده از دانسته‌های قبلی، ساخت نسخهٔ اولیه، پیش‌آزمون و ارائهٔ نسخهٔ نهایی است. چکیدهٔ مقالهٔ روش‌شناختی آن‌ها این پنج مرحله را شرح می‌دهد.
فرض کنید سؤال ما این است: «کارکنان تازه‌وارد، دریافت بازخورد در ماه‌های نخست کار را چگونه تجربه می‌کنند؟ » سؤال مصاحبه نباید فقط از فرد بخواهد نظریهٔ ما را تأیید کند. بهتر است از تجربهٔ مشخص شروع کنیم و بعد جزئیات و معنای آن را بپرسیم.
نمونهٔ راهنمای مصاحبه
| بخش | سؤال اصلی پیشنهادی | پیگیری ممکن | هدف |
|---|---|---|---|
| آغاز و زمینه | در شروع کار، برای فهمیدن اینکه کارتان چطور پیش می‌رود به چه چیزهایی رجوع می‌کردید؟ | یک موقعیت مشخص را به یاد می‌آورید؟ | شناخت زمینه بدون فرض‌گرفتن تجربهٔ مثبت یا منفی |
| روایت تجربه | از یک بار که دربارهٔ کارتان بازخورد گرفتید تعریف کنید. | چه اتفاقی افتاد؟ بعد از آن چه کردید؟ | رسیدن به رخداد و پرهیز از پاسخ‌های کلی |
| معنای بازخورد | آن بازخورد برای شما چه معنایی داشت؟ | چه بخشی روشن یا مبهم بود؟ | فهم برداشت خود فرد |
| تفاوت تجربه‌ها | آیا موقعیت دیگری بود که تجربه‌تان متفاوت باشد؟ | چه چیزی در آن موقعیت فرق می‌کرد؟ | پوشش تنوع و موارد متفاوت |
| پایان | چه چیزی دربارهٔ این موضوع نپرسیدم که از نظر شما مهم است؟ | مایلید چیزی را توضیح یا اصلاح کنید؟ | دادن فرصت افزودن نکته و روشن‌کردن ابهام |
پیگیری‌ها فهرست اجباری نیستند. اگر فرد پیش‌تر نکته را توضیح داده، تکرار سؤال ضرورتی ندارد. اگر واژه‌ای مثل «بازخورد» برای مخاطب نامأنوس است، در پایلوت بررسی کنید چگونه می‌توان مفهوم را بدون تحمیل پاسخ روشن کرد.
سؤال جهت‌دار را بازنویسی کنیم
پرسش نامناسبِ فرضی: «چرا مدیرتان بازخورد کافی نمی‌داد و این موضوع شما را ناراضی کرد؟ » این سؤال هم کمبود بازخورد و هم نارضایتی را از پیش فرض گرفته است.
پیشنهاد بازنویسی: «دربارهٔ گفت‌وگوهایی که در شروع کار با مدیرتان دربارهٔ عملکرد خود داشتید توضیح دهید.» سپس می‌توان دربارهٔ زمان، محتوا و برداشت فرد پرسید. پرسش تازه هم باید در زمینهٔ واقعی و با مخاطبان بررسی شود.
پایلوت را برای اصلاح راهنما به کار ببرید
در پیش‌آزمون بررسی کنید کدام سؤال مبهم است، ترتیب گفت‌وگو کجا دشوار می‌شود و آیا سؤال‌ها دادهٔ مرتبط با سؤال پژوهش فراهم می‌کنند. تغییرها را با دلیل ثبت کنید. صرف انجام یک مصاحبهٔ آزمایشی به معنی تأیید نهایی پروتکل نیست.
دربارهٔ استفاده یا عدم استفاده از دادهٔ پایلوت در تحلیل نهایی نیز تصمیم روشن و متناسب با طرح داشته باشید؛ آن را بی‌خبر با داده‌های دیگر ادغام نکنید.
پیش از اجرا، توافق‌های عملی را روشن کنید
هدف، اختیاری‌بودن مشارکت، شیوهٔ ثبت، حدود محرمانگی و امکان توقف یا پاسخ‌ندادن را مطابق طرح و ضوابط مؤسسه توضیح دهید. رضایت به شرکت در مصاحبه را با رضایت به ضبط، نقل‌قول شناسایی‌پذیر یا بارگذاری داده در ابزار خارجی یکی نگیرید. این متن جایگزین فرم و بررسی اخلاقِ لازم برای مطالعهٔ شما نیست.
برای دیدن جایگاه مصاحبهٔ فردی در برابر گفت‌وگوی گروهی، راهنمای مصاحبه و گروه‌های متمرکز را بخوانید. این مقاله بر ساخت راهنما برای مصاحبهٔ فردی تمرکز دارد.
چه چیزی را همراه داده نگه داریم؟
نسخه و تاریخ پروتکل، اصلاح‌های موجه، یادداشت اجرای مصاحبه و تصمیم‌های ثبت و آماده‌سازی داده را نگه دارید. یادداشتِ مشاهده را از برداشت مصاحبه‌گر جدا کنید. داشتن راهنمای دقیق کمک می‌کند تصمیم‌ها قابل توضیح باشند؛ غنای گفت‌وگو همچنان به توجه به پاسخ و زمینه وابسته است.
منابع
- Kallio et al. (2016), Systematic methodological review: developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide؛ DOI: 10.1111/jan.13031
- Palinkas et al. (2015), Purposeful Sampling for Qualitative Data Collection and Analysis in Mixed Method Implementation Research؛ DOI: 10.1007/s10488-013-0528-y
- UNESCO, Guidance for generative AI in education and research