صندوق توسعهٔ ملی؛ بررسی نقش آن در یک مدل تحریم‌ها
ارزیابی صندوق توسعهٔ ملی می‌تواند از چند زاویه انجام شود: نحوهٔ مدیریت منابع، تأمین مالی طرح‌ها یا نقشی که این نهاد در اقتصاد کلان ایفا می‌کند. پاسخ به هرکدام به داده و روش متفاوتی نیاز دارد. در این مقاله، یک پژوهش دربارهٔ اثر تحریم‌ها و نقش صندوق در یک مدل اقتصاد کلان را مرور می‌کنیم؛ نتیجهٔ چنین مدلی باید در کنار فرض‌ها و دورهٔ داده‌های آن خوانده شود.
چرا نقش صندوق در برابر شوک‌های اقتصادی بررسی می‌شود؟
در اقتصادهای متکی به درآمد منابع طبیعی، پس‌انداز بخشی از درآمدها و سرمایه‌گذاری آن‌ها می‌تواند موضوع برنامه‌ریزی بلندمدت باشد. حفظ منابع برای نسل‌های آینده، تأمین مالی سرمایه‌گذاری و کاهش انتقال نوسان درآمدهای نفتی به اقتصاد، از انگیزه‌های مطرح در بحث صندوق‌های ثروت ملی‌اند. این هدف‌ها یکسان نیستند و لزوماً با یک شاخص سنجیده نمی‌شوند.
برای مثال، بررسی بازگشت منابع یک طرح با بررسی واکنش نرخ ارز به یک شوک خارجی تفاوت دارد. ممکن است برای پرسش اول، جریان‌های مالی و نتیجهٔ طرح لازم باشد؛ پرسش دوم به روابط میان بخش‌های اقتصاد و تصمیم‌های سیاستی مربوط می‌شود. بنابراین، پیش از داوری دربارهٔ «عملکرد صندوق» باید روشن کنیم کدام کارکرد، در چه بازه‌ای و با چه ملاکی ارزیابی شده است.
پژوهش تحریم‌ها و صندوق توسعهٔ ملی
افسانه زارعی، محمدعلی فلاحی و سید سعید ملک‌الساداتی در مقالهٔ «تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر اقتصاد ایران با تأکید بر نقش صندوق توسعه ملی: رویکرد مدل DSGE»، از یک مدل تعادل عمومی پویای تصادفی با رویکرد کینزین‌های جدید استفاده کردند. مقاله در سال ۱۴۰۳ در نشریهٔ سیاست‌گذاری اقتصادی منتشر شده است.
مدل، تعامل خانوار، بنگاه، دولت، نفت، تجارت خارجی و صندوق را در نظر می‌گیرد. برآورد با روش بیزی و داده‌های فصلی ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ انجام شده است. در این چارچوب، پیامد شوک‌های مرتبط با مسیرهای مختلف صادرات و واردات بررسی می‌شود.
نتیجهٔ گزارش‌شده چه بود؟
نویسندگان گزارش می‌کنند که در مدل آن‌ها، تحریم صادرات غیرنفتی و واردات کالاهای واسطه‌ای، در مقایسه با تحریم نفتی، اثرگذاری بیشتری بر متغیرهایی مانند تولید، اشتغال، دستمزد و تورم دارد. همچنین نتیجه می‌گیرند که صندوق در چارچوب بررسی‌شده نتوانسته است نوسانات ارزی ناشی از تحریم‌ها را کاهش دهد.
این نتیجه، گزارشی از یک تحلیل مبتنی بر مدل است. آن را نمی‌توان بدون بررسی شواهد دیگر، حکم قطعی دربارهٔ همهٔ کارکردهای صندوق یا وضعیت امروز آن دانست. همچنین از چنین نتیجه‌ای به‌تنهایی نمی‌توان سهم مستقلِ شیوهٔ اداره، قواعد برداشت یا کیفیت مدیریت هر پروژه را تعیین کرد.
مدل DSGE چه کمکی به ارزیابی می‌کند؟
مدل تعادل عمومی پویای تصادفی، روابط میان بخش‌های اقتصاد و تصمیم‌های آن‌ها را در طول زمان صورت‌بندی می‌کند. پژوهشگر با وارد کردن یک شوک، واکنش متغیرهای مدل را بررسی می‌کند. این واکنش‌ها به ساختار روابط، مقدار پارامترها، قواعد سیاستی و شیوهٔ تعریف شوک وابسته‌اند؛ پیچیده بودن مدل به‌تنهایی صحت نتیجه را تضمین نمی‌کند.
در خواندن این نوع پژوهش، بهتر است سه موضوع را جدا نگه داریم: داده‌هایی که برای برآورد استفاده شده‌اند، روابط و فرض‌هایی که پژوهشگر انتخاب کرده است و نتایجی که از حل مدل به دست آمده‌اند. برای مقایسهٔ سناریوها نیز باید دقیقاً معلوم باشد چه چیزی میان آن‌ها تغییر کرده است. وجود مقایسهٔ «با صندوق و بدون صندوق» را نباید از روی عنوان پژوهش فرض کرد.
همچنین یک نتیجهٔ مشروط دربارهٔ نقش تثبیتی صندوق، معادل اندازه‌گیری تمام آثار توسعه‌ای آن نیست. برای مثال، ارزیابی دستاوردهای طرح‌های تأمین مالی‌شده، به شواهدی دربارهٔ اجرا، هزینه، خروجی و پیامدهای همان طرح‌ها نیاز دارد. کنار هم گذاشتن این بررسی‌ها می‌تواند پرسش ارزیابی را کامل‌تر کند، اما هر نتیجه باید به روش و دادهٔ خودش متکی بماند.
برای بررسی کارکرد صندوق چه پرسش‌هایی لازم است؟
پرسش‌های زیر، راهی برای روشن کردن دامنهٔ یک ارزیابی‌اند و به معنی یافته‌های تازهٔ مقاله یا فهرست الزامات قانونی صندوق نیستند:
هدف ارزیابی چیست؟ نقش تثبیتی، حفظ ارزش دارایی‌ها، تأمین مالی سرمایه‌گذاری یا نتیجهٔ طرح‌ها؟
دورهٔ بررسی کدام است؟ آیا داده‌ها شرایط تحریم و سیاست‌های همان دوره را پوشش می‌دهند؟
سناریوی مقایسه چگونه تعریف شده است؟ کدام قاعده، جریان منابع یا شوک تغییر می‌کند؟
نتیجه به چه فرض‌هایی حساس است؟ آیا با تغییر پارامترها یا ساختار مدل، تفسیر اصلی پابرجا می‌ماند؟
چه شاهد دیگری لازم است؟ آیا داده‌های عملکرد، گزارش‌های مالی یا ارزیابی طرح‌ها نتیجه را پشتیبانی می‌کنند؟
مرز این مطالعه با اطلاعات جاری صندوق
موجودی روز صندوق، ضوابط دریافت تسهیلات، بانک‌های عامل و قواعد واریز و برداشت، موضوع‌هایی نیازمند اطلاعات رسمی و به‌روز هستند. از نتایج این پژوهش نمی‌توان مقدار یا شرایط کنونی آن‌ها را استخراج کرد. به همین ترتیب، گزارش تاریخی دربارهٔ صندوق، راهنمای انتخاب سرمایه‌گذاری یا دریافت تسهیلات محسوب نمی‌شود.
ارزش این مطالعه برای خواننده، طرح یک پرسش مشخص دربارهٔ ارتباط تحریم‌ها، منابع صندوق و متغیرهای اقتصاد کلان است. استفادهٔ سنجیده از آن مستلزم حفظ همین دامنه است: نتیجهٔ مدل را همراه با دوره، فرض‌ها و محدودیت‌های تفسیر بخوانیم و برای داوری گسترده‌تر، شواهد متناسب دیگری گرد آوریم.
منبع پژوهش
زارعی، افسانه؛ فلاحی، محمدعلی؛ ملک‌الساداتی، سید سعید. (۱۴۰۳). تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر اقتصاد ایران با تأکید بر نقش صندوق توسعه ملی: رویکرد مدل DSGE. سیاست‌گذاری اقتصادی، ۱۶(۳۱)، ۳۵–۸۰. شناسهٔ DOI: 10.22034/epj.2024.20548.2483.