شکاف پژوهشی را چگونه پیدا کنیم؟ یک مثال از مرور منابع
شکاف پژوهشی زمانی قابل‌دفاع است که نشان دهید شواهد موجود برای پاسخ به یک سؤال مشخص چه کمبودی دارند. «من مقاله‌ای پیدا نکردم» گزارش تجربهٔ جست‌وجوی شماست؛ به‌تنهایی ثابت نمی‌کند آن موضوع در جهان بررسی نشده است.
شکاف را به سؤال مشخص گره بزنید
به جای «دربارهٔ مدیریت دانش شکاف وجود دارد»، روشن کنید برای کدام پدیده، جامعه، زمینه یا رابطه به چه دانشی نیاز دارید. سپس ببینید منابع موجود همان سؤال را پاسخ می‌دهند یا پرسش دیگری را. تفاوت شهر، سال یا صنعت فقط وقتی دلیل پژوهش می‌شود که توضیح دهید چرا احتمال دارد به فهم متفاوتی منجر شود.
رابینسون، سالدانها و مک‌کوی در چارچوبی برای شناسایی شکاف در مرورهای نظام‌مند، دلایل مختلفی را تفکیک می‌کنند: اطلاعات ناکافی یا کم‌دقت، سوگیری، ناسازگاری و فراهم‌نبودن نوع اطلاعات لازم. این چارچوب در زمینهٔ مرورهای سلامت ساخته شده است؛ می‌توان از منطق پرسش‌گری آن کمک گرفت، اما قالب جمعیت–مداخله–مقایسه–پیامد را نباید بی‌دلیل بر هر پژوهش کیفی یا نظری تحمیل کرد.
محدودیت یک مقاله، خودبه‌خود شکاف یک حوزه نیست
اگر نویسنده‌ای گفته «نمونهٔ ما کوچک بود»، ابتدا بپرسید این محدودیت کدام نتیجه را نامطمئن می‌کند. شاید مطالعهٔ دیگری همان مسئله را با داده‌های مناسب‌تر بررسی کرده باشد. همچنین پیشنهاد «مطالعه در کشورهای بیشتر» بدون استدلال دربارهٔ نقش زمینه، هنوز سؤال پژوهشی روشنی نمی‌سازد.
محدودیت‌ها را میان چند منبع مقایسه کنید؛ برای نتیجهٔ مخالف نیز جست‌وجو کنید. نبود شواهد، شواهد نبود اثر نیست و یافته‌های ناسازگار هم لزوماً ناشی از خطای یک پژوهش نیستند؛ تفاوت تعریف، اندازه‌گیری، نمونه و طراحی را بررسی کنید.
نمونهٔ کوچک با سه منبع واقعی
جدول زیر یک تمرینِ استدلال از منابع روش‌شناختیِ تحلیل مضمون است. بخش‌های مرتبط این سه منبع خوانده شده‌اند؛ این مجموعه، مرور جامع حوزه یا اثبات یک شکاف تازه نیست.
| منبع واقعی | ادعای پشتیبانی‌شده در بخش خوانده‌شده | حد استفاده | پرسش بعدی برای بررسی |
|---|---|---|---|
| Braun & Clarke، ۲۰۰۶؛ DOI: 10.1191/1478088706qp063oa | تحلیل مضمون مسیر منعطف و رفت‌وبرگشتی دارد و انتخاب‌های پژوهشگر در تحلیل نقش دارند. | راهنمای روش، میزان کاربرد درست آن در پایان‌نامه‌های یک دانشگاه را نشان نمی‌دهد. | در گزارش‌های انتخاب‌شده، تصمیم‌های تحلیلی چگونه توضیح داده شده‌اند؟ |
| Byrne، ۲۰۲۲؛ DOI: 10.1007/s11135-021-01182-y | رویکرد بازاندیشانه با رویکردهای توافق کدگذاران و کدبوک از نظر مبانی و رویه‌ها تفاوت دارد. | مثال کارشدهٔ یک رویکرد، شاهد برتری همیشگی آن برای همهٔ سؤال‌ها نیست. | آیا گزارش‌های مورد بررسی، رویکرد خود را مشخص و معیارهای کیفیت متناسب انتخاب کرده‌اند؟ |
| Braun & Clarke، مقالهٔ Toward good practice in thematic analysis؛ DOI: 10.1080/26895269.2022.2129597 | خلاصهٔ موضوعِ سؤال مصاحبه با مضمونِ متکی به معنای مشترک یکی نیست. | بیان مشکلات رایج، میزان فراوانی آن‌ها در یک مجموعهٔ محلی را تعیین نمی‌کند. | چه رابطه‌ای میان نقل‌قول‌ها، تفسیر و مفهوم مرکزی هر مضمون در آن مجموعه دیده می‌شود؟ |
از جدول چه می‌توان نتیجه گرفت؟
نتیجهٔ مجاز این است که برای ارزیابی کیفیت گزارش تحلیل مضمون، باید رویکرد، تصمیم‌های تحلیل و نسبت شواهد با تفسیر را دید. نتیجهٔ نامجاز این است که «هیچ‌کس کیفیت پایان‌نامه‌ها را بررسی نکرده است». این سه مقاله برای چنین ادعایی کافی نیستند.
نامزد سؤال در یک طرح فرضی: «در مجموعه‌ای تعریف‌شده از پایان‌نامه‌های در دسترس، رویکرد تحلیل مضمون و رابطهٔ نقل‌قول‌ها با مضمون‌ها چگونه گزارش شده است؟ » ارزش و تازگی این سؤال هنوز باید با جست‌وجوی پژوهش‌های ارزیابی گزارش، بررسی دسترسی و ملاحظات اخلاقی سنجیده شود. محلی‌بودن داده به‌تنهایی تازگی را ثابت نمی‌کند.
برای ردکردن ادعای خود نیز جست‌وجو کنید
- اصطلاح‌های مسئله و اصطلاح‌های نزدیک آن را در چند مسیر مناسب جست‌وجو کنید؛ نام روش به‌تنهایی کافی نیست.
- مرورها و منابع جدیدتر را بخوانید و ارجاع‌های پیشین و استنادهای بعدیِ منابع کلیدی را بررسی کنید.
- اگر منبعی همان سؤال را پاسخ داده، ادعای شکاف را اصلاح کنید؛ شاید نیاز به تکرار، آزمون در زمینه‌ای موجه یا بررسی یک محدودیت خاص وجود داشته باشد.
- تاریخ، پایگاه، عبارت جست‌وجو و دامنهٔ منابع خوانده‌شده را ثبت کنید. دربارهٔ بخشی که جست‌وجو نشده ادعای نبود پژوهش نکنید.
شکاف را با حدود روشن بنویسید
یک صورت‌بندی قابل‌بررسی می‌تواند چنین باشد: «در منابع بررسی‌شده تا تاریخ مشخص و در دامنهٔ تعریف‌شده، شواهد دربارهٔ این سؤال محدود/ناسازگار است؛ زیرا... . مطالعهٔ پیشنهادی با این داده و طراحی، بخش مشخصی از این محدودیت را بررسی می‌کند.» جای «زیرا» باید تحلیل منابع باشد؛ نه عبارت‌های کلی مانند «اهمیت روزافزون».
در پایان، سه پیوند را کنترل کنید: ادعای کمبود با منابع سازگار باشد، سؤال به همان کمبود مربوط شود و روش بتواند پاسخ متناسب بدهد. یافتن موضوع کم‌مطالعه پایان کار نیست؛ باید نشان دهید پاسخِ شدنیِ پژوهش شما چه چیزی به دانسته‌ها اضافه می‌کند.
منابع
- Robinson, K. A., Saldanha, I. J., & Mckoy, N. A. (2011). Development of a framework to identify research gaps from systematic reviews. Journal of Clinical Epidemiology, 64(12), 1325–1330. DOI: 10.1016/j.jclinepi.2011.06.009.
- Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. DOI: 10.1191/1478088706qp063oa.
- Byrne, D. (2022). A worked example of Braun and Clarke’s approach to reflexive thematic analysis. Quality & Quantity, 56, 1391–1412. DOI: 10.1007/s11135-021-01182-y.
- Braun, V., & Clarke, V. (2023؛ انتشار آنلاین ۲۰۲۲). Toward good practice in thematic analysis: Avoiding common problems and be(com)ing a knowing researcher. International Journal of Transgender Health, 24(1), 1–6. DOI: 10.1080/26895269.2022.2129597.