سند چشم انداز 1404

سند چشم انداز 1404 جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک سند بالادستی و راهبردی، ترسیم‌کننده اهداف کلان کشور در افق بیست‌ساله (1384-1404) در ابعاد مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و البته محیط زیستی بوده است. این سند نقشه راهی برای تبدیل ایران به کشوری توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه آسیای جنوب غربی (شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهای همسایه) را هدف‌گذاری کرده بود.

سند چشم انداز چیست و چرا محیط زیست در آن مهم است؟

پیش از ورود به بحث ارزیابی، لازم است بدانیم سند چشم انداز چیست؟ این سند، چشم‌انداز بلندمدتی است که آرمان‌ها و اهداف کلان یک کشور را مشخص می‌کند و مبنایی برای تدوین برنامه‌های توسعه میان‌مدت (معمولاً پنج‌ساله) قرار می‌گیرد. در سند چشم انداز 1404 ایران، توجه به محیط زیست جایگاه ویژه‌ای دارد. همانطور که در چکیده مقاله اشاره شده، “بهره‌مندی از محیط زیست مطلوب”، “سازگاری توسعه با محیط زیست” و تحقق “اصل پنجاهم قانون اساسی” (که حفاظت از محیط زیست را وظیفه‌ای همگانی می‌داند) از مأموریت‌های کلیدی این سند بوده‌اند. این امر نشان‌دهنده درک اهمیت پیوند توسعه پایدار با حفظ محیط زیست در سطح سیاست‌گذاری کلان کشور است.

ضرورت ارزیابی برنامه های توسعه از منظر سند چشم انداز

برای سنجش میزان دستیابی به اهداف بلندمدت سند چشم انداز 1404، ارزیابی برنامه های توسعه پنج‌ساله‌ای که در طول این دوره بیست‌ساله اجرا شده‌اند (برنامه‌های چهارم، پنجم و ششم توسعه) امری ضروری است. این ارزیابی‌ها، به‌ویژه از منظر محیط زیستی، به ما نشان می‌دهند که تا چه حد سیاست‌ها و اقدامات اجرایی توانسته‌اند اهداف کلان محیط زیستی سند چشم‌انداز را محقق سازند، نقاط قوت و ضعف کجا بوده و چه درس‌هایی برای برنامه‌ریزی‌های آتی می‌توان آموخت.

مطالعه موردی: ارزیابی محیط زیستی برنامه‌های توسعه ذیل سند 1404

پژوهش انجام شده توسط سیده فاطمه سعیدی نژاد و همکاران که در پاییز 1403 در مجله “محیط شناسی” منتشر شد، دقیقاً به همین موضوع پرداخته است. هدف اصلی این تحقیق، ارزیابی و اولویت‌بندی برنامه‌های توسعه چهارم، پنجم و ششم از منظر عملکرد محیط زیستی بوده است.

روش‌شناسی ارزیابی: استفاده از شاخص‌های بین‌المللی و AHP

محققان برای انجام این ارزیابی برنامه های توسعه، از داده‌های معتبر بین‌المللی مربوط به شاخص‌های عملکرد محیط زیستی (EPI) که توسط مراکز دانشگاهی ییل و کلمبیا در بازه زمانی 2005 تا 2022 منتشر شده، استفاده کرده‌اند. آن‌ها با به‌کارگیری روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، عملکرد محیط زیستی ایران را در طول سه برنامه توسعه بر اساس 32 شاخص ارزیابی نموده‌اند. این شاخص‌ها در سه زیرمعیار اصلی دسته‌بندی شده‌اند:

1. تغییرات اقلیم (Climate Change): با وزن 0.38 در ارزیابی کلی.
2. احیا اکوسیستم (Ecosystem Vitality): با بیشترین وزن (0.42) که نشان‌دهنده اهمیت بالای آن است.
3. بهداشت محیط (Environmental Health): با وزن 0.2.

علاوه بر این، وضعیت هر زیرشاخص در هر برنامه با اهداف مطلوب و نامطلوب جهانی مقایسه و در سه دسته “نرمال”، “نامناسب” و “بحرانی” طبقه‌بندی شده است.

یافته‌های کلیدی: تحلیل سند چشم انداز 1404 از نگاه محیط زیست

نتایج این تحلیل سند چشم انداز 1404 و برنامه‌های ذیل آن از منظر محیط زیستی، نکات مهمی را آشکار می‌سازد:

• رتبه‌بندی کلی عملکرد:
  
  1. برنامه ششم توسعه: با کسب بالاترین نمره (0.363)، بهترین عملکرد محیط زیستی را در بین سه برنامه داشته است.
  2. برنامه چهارم توسعه: با نمره 0.341 در رتبه دوم قرار گرفته است.
  3. برنامه پنجم توسعه: با نمره 0.296، ضعیف‌ترین عملکرد محیط زیستی را نشان می‌دهد.
• عملکرد در شاخص‌های منفرد: اگرچه برنامه ششم در مجموع بهتر بوده، اما برنامه چهارم در 5 شاخص و برنامه پنجم در 7 شاخص، بهترین عملکرد را داشته‌اند. برنامه ششم در 13 شاخص رتبه اول را کسب کرده است. این نشان می‌دهد که عملکرد در طول زمان یکنواخت نبوده و هر برنامه نقاط قوت و ضعف خاص خود را داشته است.
• نتیجه نگران‌کننده: مهم‌ترین یافته تحقیق این است که علی‌رغم تأکید سند چشم انداز 1404 بر بهبود محیط زیست، عملکرد کلی ایران در اکثر زیرشاخص‌های محیط زیستی وضعیت نگران‌کننده‌ای دارد و در بسیاری موارد در وضعیت “نامناسب” یا “بحرانی” قرار می‌گیرد.

شکاف بین اهداف سند چشم انداز و عملکرد واقعی

این ارزیابی برنامه های توسعه به وضوح شکاف قابل توجهی را بین اهداف محیط زیستی مطرح شده در سند چشم انداز 1404 و نتایج عملی حاصل از اجرای برنامه‌های توسعه نشان می‌دهد. در حالی که سند بر “بهره‌مندی از محیط زیست مطلوب” و “سازگاری توسعه با محیط زیست” تأکید دارد، عملکرد واقعی در بسیاری از شاخص‌های کلیدی مانند تغییرات اقلیم، حفظ تنوع زیستی و کیفیت هوا و آب، با استانداردهای مطلوب فاصله زیادی دارد. این “وضعیت نگران‌کننده” زنگ خطری جدی برای پایداری توسعه در ایران محسوب می‌شود.

درس‌هایی برای آینده: لزوم توجه جدی به محیط زیست

تحلیل سند چشم انداز 1404 و ارزیابی برنامه‌های آن از منظر محیط زیستی، درس‌های مهمی برای آینده برنامه‌ریزی توسعه در ایران دارد:

• نیاز به اولویت‌دهی واقعی: صرفاً ذکر اهداف محیط زیستی در اسناد بالادستی کافی نیست؛ لازم است این اهداف به صورت واقعی در سیاست‌گذاری‌ها، تخصیص بودجه و فرآیندهای اجرایی اولویت یابند.
• تقویت سازوکارهای اجرایی و نظارتی: باید سازوکارهای مؤثرتری برای تضمین اجرای سیاست‌های محیط زیستی و نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها ایجاد شود.
• ادغام ملاحظات محیط زیستی: ملاحظات محیط زیستی باید به صورت جامع و یکپارچه در تمام بخش‌های برنامه‌ریزی توسعه (اقتصادی، صنعتی، کشاورزی، شهری و…) ادغام شوند.
• استفاده از شاخص‌های قابل سنجش: تعریف شاخص‌های کمی و قابل اندازه‌گیری برای اهداف محیط زیستی و پایش مستمر آن‌ها ضروری است.
• توجه به شاخص‌های بحرانی: برنامه‌های توسعه آتی باید به طور ویژه بر بهبود وضعیت شاخص‌هایی که در وضعیت “بحرانی” یا “نامناسب” قرار دارند، تمرکز کنند.

نتیجه‌گیری: سند چشم انداز 1404 و چالش پایداری محیط زیستی

سند چشم انداز 1404 با ترسیم اهداف بلندمدت، از جمله در حوزه محیط زیست، چارچوب مهمی برای توسعه کشور فراهم کرد. با این حال، ارزیابی برنامه های توسعه اجرا شده ذیل این سند، به ویژه از منظر محیط زیستی، نشان می‌دهد که عملکرد واقعی با اهداف آرمانی فاصله زیادی دارد و وضعیت بسیاری از شاخص‌های کلیدی نگران‌کننده است. اگرچه برنامه ششم توسعه نسبت به دو برنامه قبلی بهبودهایی را نشان می‌دهد، اما چالش‌های اساسی همچنان پابرجا هستند. تحلیل سند چشم انداز 1404 و نتایج آن باید به عنوان هشداری جدی تلقی شده و در تدوین و اجرای برنامه‌های توسعه آتی، توجه به پایداری محیط زیستی به یکی از محورهای اصلی و غیرقابل اغماض تبدیل شود تا مسیر توسعه کشور با الزامات حفظ محیط زیست برای نسل حاضر و آینده همسو گردد.

اطلاعات مطالعه موردی

• نوع ارزیابی: ارزیابی عملکرد (Performance Evaluation) و ارزیابی مقایسه‌ای (Comparative Evaluation) برنامه‌های توسعه (چهارم، پنجم، ششم) در دستیابی به اهداف محیط زیستی سند چشم‌انداز، با استفاده از شاخص‌های بین‌المللی و روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP).
• نویسندگان: سعیدی نژاد، سیده فاطمه؛ شیرانی بیدابادی، فرهاد؛ کرامت زاده، علی؛ رضایی، حبیب اله؛ رضایی، اعظم (نویسنده مسئول)
• سال انتشار: پاییز 1403
• مجله: محیط شناسی