درآمد مالیاتی و رشد اقتصادی در رکود و رونق؛ یک مطالعه
آیا رابطهٔ درآمد مالیاتی و رشد اقتصادی در دوره‌های رکود و رونق یکسان است؟ شیوا علیزاده، حسین امیری، حمید کاکایی و ستاره گوهردهی این پرسش را در اقتصاد ایران با الگوی مارکوف سویچینگ بررسی کرده‌اند. مطالعه میان انواع مالیات و وضعیت چرخهٔ تجاری تفاوت می‌گذارد. یافته‌های آن، برآورد یک مدل تاریخی است و نباید به دستور قطعی دربارهٔ افزایش نرخ مالیات در شرایط امروز تبدیل شود.
داده‌ها و متغیرهای بررسی‌شده
بر اساس چکیدهٔ فارسی ناشر، داده‌ها فصلی‌اند و از فصل اول ۱۳۸۴ تا فصل دوم ۱۳۹۷ را پوشش می‌دهند. متغیر وابسته رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت است. در کنار رشد درآمدهای مالیاتی، رشد قیمت نفت و نرخ ارز بازار آزاد نیز در مدل قرار دارند. بخش روش، منبع شاخص‌ها را بانک داده‌های اقتصادی و مالی وزارت امور اقتصادی و دارایی معرفی می‌کند.
مالیات بر درآمد، مالیات بر اشخاص حقوقی یا شرکت‌ها، مالیات بر کالاها و خدمات و مالیات بر واردات جداگانه بررسی شده‌اند. مقاله رشد مجموع درآمدهای مالیاتی را نیز در نظر می‌گیرد. «رشد درآمد مالیاتی» با «افزایش نرخ قانونی مالیات» یکسان نیست؛ میزان وصول، فعالیت اقتصادی و عوامل دیگر نیز می‌توانند درآمد را تغییر دهند. بنابراین ضریب این متغیر، اثر یک تغییر مشخص در قانون مالیاتی را به‌تنهایی نشان نمی‌دهد.
چرا از مدل تغییر رژیم استفاده شده است؟
مدل مارکوف سویچینگ اجازه می‌دهد رفتار متغیرها در وضعیت‌های متفاوت اقتصادی یکسان فرض نشود. نویسندگان رژیم با عرض از مبدأ پایین‌تر را رکود و رژیم بالاتر را رونق تفسیر کرده‌اند. این تفکیک، بخشی از مشخصات و برآورد همان مدل است؛ به معنای شناسایی قطعی و مستقل همهٔ دوره‌های رکود کشور نیست.
یافته‌ها برای انواع مالیات چه بوده‌اند؟
جدول ۴ در صفحهٔ ۱۰۰ و توضیح صفحهٔ ۱۰۱، رابطهٔ رشد مالیات بر درآمد را در رژیم رکودی منفی و معنادار گزارش می‌کنند؛ در رژیم رونق، رابطه معنادار نیست. برای رشد درآمد مالیات بر شرکت‌ها و مالیات بر کالاها و خدمات، ضرایب در هر دو رژیم مثبت و معنادار گزارش شده‌اند.
رشد درآمد مالیات بر واردات در رژیم رکودی رابطهٔ مثبت و معنادار دارد، اما در رژیم رونق معنادار نیست. نامعناداربودن، اثبات اثر صفر یا صرفاً «کمتر بودن اثر» نیست؛ یعنی آزمون مورد استفاده در آن مدل، شاهد کافی برای رابطهٔ معنادار ارائه نکرده است.
برای مجموع درآمدهای مالیاتی، نویسندگان رابطهٔ منفی و معنادار با رشد اقتصادی در رکود و رابطهٔ مثبت و معنادار در رونق گزارش می‌کنند. رشد قیمت نفت در هر دو رژیم مثبت و رشد نرخ ارز منفی گزارش شده است. این یافته‌ها را باید همراه با تعریف متغیرها، انتخاب دوره و محدودیت‌های مدل خواند.
تفاوت چکیدهٔ انگلیسی با جدول
چکیدهٔ انگلیسی PDF، مالیات بر درآمد را در هر دو وضعیت نامعنادار توصیف می‌کند. این عبارت با چکیدهٔ فارسی، متن نتایج و جدول ۴ یکسان نیست: جدول برای رژیم رکودی ضریب منفی و مقدار احتمال ۰٫۰۳۹، و برای رژیم رونق مقدار احتمال ۰٫۶۶۶ دارد. روایت حاضر، نتیجه را به جدول و توضیح فارسی نسبت می‌دهد و اختلاف گزارش انگلیسی را پنهان نمی‌کند.
حدود استفاده در سیاست‌گذاری
تفاوت ضرایب، اهمیت توجه به ترکیب درآمدهای مالیاتی و وضعیت اقتصاد را نشان می‌دهد؛ اما از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که افزایش هر مالیات غیرمستقیم همیشه رشد ایجاد می‌کند یا افزایش مالیات بر درآمد در هر رکودی الزاماً علت افت تولید است. روابط مدل، بدون طراحی شناسایی مناسب، اثر علّی یک سیاست را تضمین نمی‌کنند.
مطالعه به دوره‌ای مشخص از اقتصاد ایران مربوط است و مقررات جاری یا اثر توزیعی هر پایهٔ مالیاتی را به‌طور کامل ارزیابی نمی‌کند. تصمیم امروز به شواهد تازه دربارهٔ تورم، ساختار تولید، توزیع درآمد، شیوهٔ وصول و هزینهٔ اجرای سیاست نیز نیاز دارد؛ این مرور توصیهٔ حقوقی، مالیاتی یا سرمایه‌گذاری ارائه نمی‌کند.
منبع و دامنهٔ بررسی
علیزاده، شیوا؛ امیری، حسین؛ کاکایی، حمید؛ گوهردهی، ستاره. «تأثیر درآمدهای مالیاتی بر رشد اقتصادی در ادوار تجاری اقتصاد ایران: کاربردی از الگوی مارکوف سویچینگ». اقتصاد باثبات و توسعه پایدار، ۲(۳)، ۱۴۰۰. DOI: 10.22111/sedj.2021.40367.1132.
چکیده‌های اصلی، بخش‌های منتخب تعریف مدل و تفسیر نتایج، و تصویر جدول ۴ بررسی شده‌اند. داده‌های اولیه، تشخیص همهٔ رژیم‌ها و تمام آزمون‌های اقتصادسنجی بازتولید نشده‌اند.