حکمرانی
حکمرانی: تعریفی جامع از مدیریت کشور و جامعه
حکمرانی (Governance) به فرآیندها، ساختارها و سنتهایی اشاره دارد که از طریق آنها قدرت اعمال میشود، تصمیمات اتخاذ میگردد، شهروندان در امور عمومی مشارکت میکنند و پاسخگویی ترویج مییابد. این مفهوم فراتر از صرفاً “حکومت” یا “دولت” است و شامل تمامی بازیگران دولتی، خصوصی و جامعه مدنی در یک کشور میشود. حکمرانی خوب، به معنای مدیریت کارآمد، شفاف، پاسخگو و عادلانه منابع و امور عمومی است که به توسعه پایدار و افزایش رفاه اجتماعی منجر میشود. درک ابعاد مختلف حکمرانی برای تحلیل چالشهای ملی، از جمله معضل فرار مغزها (Brain Drain)، حیاتی است، زیرا کیفیت حکمرانی میتواند به طور مستقیم بر تمایل متخصصان به ماندن یا ترک کشورشان تأثیر بگذارد.
تأثیر حکمرانی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه: مطالعهای با رویکرد اقتصادسنجی
فرار مغزها، به معنای خروج حجم وسیعی از نیروی انسانی متخصص و اندیشمندان از یک کشور به کشورهای دیگر، پدیدهای است که علیرغم اهمیتی که نیروی انسانی متخصص در پیشرو بودن اقتصاد یک کشور دارد، آمارها نشاندهنده ابعاد وسیع آن در بسیاری از کشورهای در حال توسعه است. این پدیده معرف جریان سرمایه انسانی است که در آن، انتقال مهارتها و دانش از کشورهای مهاجرفرست (در حال توسعه) به کشورهای مهاجرپذیر (توسعهیافته) صورت میگیرد. عوامل متعددی بر تصمیم نخبگان برای مهاجرت تأثیر میگذارند که کیفیت حکمرانی یکی از مهمترین آنهاست. در همین راستا، پژوهش حاضر با عنوان “تأثیر متغیرهای مؤثر بر حکمرانی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه”، به بررسی این رابطه حیاتی میپردازد. این مطالعه که توسط علی مفتخری، محمد جعفری، اسماعیل ابونوری و یونس نادمی از دانشگاه لرستان، دانشگاه سمنان و دانشگاه آیتالله العظمی بروجردی (ره) انجام شده، نمونهای بارز از ارزیابی اثربخشی در حوزه اقتصاد و توسعه است که به ما کمک میکند تا سازوکارهای پنهان این پدیده را درک کنیم.
روششناسی پژوهش: تحلیل فرار مغزها با روش گشتاورهای تعمیمیافته (GMM)
این پژوهش با هدف بررسی تأثیر متغیرهای مؤثر بر حکمرانی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه انجام شده است. کشورهای در حال توسعه به عنوان کشورهای مهاجرفرست و کشور ایالات متحده آمریکا نیز به عنوان کشور مهاجرپذیر انتخاب شدهاند. آمار مهاجرت بر اساس ملیت از بانک اطلاعات بینالمللی مهاجرت (OECD.Stat) طی سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۸ (۲۰۰۲-۲۰۱۸) به دست آمده است. روش اقتصادسنجی مورد استفاده در این پژوهش، روش گشتاورهای تعمیمیافته (Generalized Method of Moments – GMM) است. این روش برای تحلیل دادههای تابلویی (Panel Data) و کنترل برونزایی متغیرها مناسب است و میتواند روابط پویا بین متغیرها را مدلسازی کند.
نتایج پژوهش، یافتههای مهمی را نشان داد:
- لگاریتم وقفه اول فرار مغزها (Lagged Brain Drain): تأثیر مثبتی بر فرار مغزها از کشورهای در حال توسعه به ایالات متحده آمریکا داشته است. این نشان میدهد که فرار مغزها یک پدیده خودتقویتکننده است؛ یعنی هرچه در گذشته بیشتر باشد، در آینده نیز احتمال آن بیشتر خواهد بود.
- اثر بخشی دولت (Government Effectiveness): تأثیر مثبتی بر فرار مغزها داشته است. این یافته میتواند به معنای آن باشد که بهبود کارایی دولت، انتظارات از فرصتهای بیشتر در خارج از کشور را افزایش میدهد یا اینکه نخبگان کارآمدتر، فرصتهای بهتری برای مهاجرت پیدا میکنند. (این یافته ممکن است در نگاه اول متناقض به نظر برسد و نیاز به تفسیر دقیقتری دارد.)
- آزادی بیان (Voice and Accountability/Freedom of Expression): تأثیر مثبتی بر فرار مغزها داشته است.
- حاکمیت قانون (Rule of Law): تأثیر منفی بر فرار مغزها و مهاجرت نخبگان داشته است. این بدان معناست که هرچه حاکمیت قانون قویتر باشد، فرار مغزها کمتر است.
- کنترل فساد (Control of Corruption): تأثیر منفی بر فرار مغزها و مهاجرت نخبگان داشته است. این نشان میدهد که مبارزه با فساد به حفظ نخبگان کمک میکند.
- کیفیت قانون (Regulatory Quality): تأثیر منفی بر فرار مغزها و مهاجرت نخبگان داشته است. قوانین با کیفیت و شفاف، انگیزه ماندن را افزایش میدهد. این نوع از ارزیابی، ماهیت اثربخشی دارد و به دنبال تبیین روابط علّی و معلولی بین متغیرها و شناسایی سازوکارهای پنهان است.
اثر بخشی دولت و آزادی بیان: پیچیدگی در رابطه با فرار مغزها
یکی از یافتههای جالب این پژوهش، تأثیر مثبت “اثر بخشی دولت” و “آزادی بیان” بر فرار مغزها است. این نتیجه در نگاه اول ممکن است متناقض به نظر برسد، زیرا انتظار میرود حکمرانی بهتر به حفظ نخبگان کمک کند. اما این پدیده میتواند دارای چندین تفسیر باشد:
- افزایش آگاهی و دسترسی به اطلاعات: در محیطی با اثر بخشی دولت بالاتر و آزادی بیان بیشتر، نخبگان ممکن است از فرصتهای شغلی و زندگی بهتر در کشورهای توسعهیافته آگاهی بیشتری پیدا کنند و دسترسی آسانتری به اطلاعات مربوط به مهاجرت داشته باشند.
- افزایش انتظارات: بهبود نسبی شرایط در کشورهای در حال توسعه ممکن است انتظارات نخبگان را فراتر از ظرفیتهای موجود بالا ببرد و آنها را به سمت جستجوی فرصتهای بهتر در خارج سوق دهد.
- ارتباط با دیگر ابعاد حکمرانی: این متغیرها به تنهایی عمل نمیکنند و در کنار دیگر ابعاد حکمرانی، مانند حاکمیت قانون و کنترل فساد، میتوانند نتایج متفاوتی داشته باشند. بنابراین، لازم است در کنار بهبود کارایی و آزادی، بر تقویت پایههای نهادی و مبارزه با فساد نیز تأکید شود.
حاکمیت قانون و کنترل فساد: سنگرهای اصلی در برابر فرار مغزها
برخلاف اثر بخشی دولت و آزادی بیان، نتایج پژوهش به وضوح نشان داد که حاکمیت قانون (Rule of Law) و کنترل فساد (Control of Corruption) تأثیر منفی و معناداری بر فرار مغزها و مهاجرت نخبگان دارند. این یافتهها بسیار مهم و قابل پیشبینی هستند:
- حاکمیت قانون: وقتی قوانین به طور عادلانه و شفاف اعمال میشوند، حقوق مالکیت تضمین میگردد، و قراردادها الزامآور هستند، نخبگان احساس امنیت بیشتری کرده و تمایل کمتری به ترک کشور دارند. محیطی با ثبات حقوقی، برای سرمایهگذاری (فکری و مالی) و نوآوری جذابتر است.
- کنترل فساد: فساد میتواند مانعی بزرگ برای توسعه و ایجاد فرصتهای عادلانه باشد. وقتی فساد کنترل میشود، رقابت سالمتر است، شایستهسالاری ترویج مییابد و نخبگان احساس میکنند تلاشهایشان به ثمر مینشیند. مبارزه با فساد، انگیزه ماندن را در بین متخصصان افزایش میدهد. این دو بعد از حکمرانی، برای ایجاد محیطی پویا و عادلانه که نخبگان در آن احساس ارزشمندی و پیشرفت کنند، حیاتی هستند.
کیفیت قانون: تضمین محیطی جذاب برای نخبگان
کیفیت قانون (Regulatory Quality)، به معنای توانایی دولت در تدوین و اجرای سیاستها و مقرراتی است که به توسعه بخش خصوصی و رشد اقتصادی کمک میکند. قوانین با کیفیت و شفاف، به معنای مقررات منطقی و قابل پیشبینی هستند که بوروکراسی را کاهش میدهند و برای سرمایهگذاری و نوآوری جذابیت ایجاد میکنند. پژوهش حاضر نشان داد که کیفیت قانون نیز تأثیر منفی بر فرار مغزها و مهاجرت نخبگان دارد. این بدان معناست که:
- قوانین حمایتی: وجود قوانینی که از حقوق مالکیت فکری حمایت میکنند، رقابت را تضمین میکنند و به کسبوکارها امکان رشد میدهند، برای نخبگان جذاب است.
- ثبات مقرراتی: تغییرات ناگهانی و غیرقابل پیشبینی در قوانین، به ویژه در حوزههای اقتصادی، میتواند نخبگان را ناامید کرده و به سمت خروج سوق دهد.
- شفافیت: قوانین شفاف و قابل فهم، به نخبگان امکان میدهد تا با اطمینان بیشتری در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی مشارکت کنند. بنابراین، بهبود کیفیت قانون یک گام مهم در ایجاد محیطی است که نخبگان تمایل به ماندن و فعالیت در آن را داشته باشند.
پیامدهای عملی برای سیاستگذاری و جذب و حفظ سرمایه انسانی
نتایج این پژوهش پیامدهای عملی مهمی برای سیاستگذاران در کشورهای در حال توسعه دارد که با پدیده فرار مغزها دست و پنجه نرم میکنند. با توجه به تأثیر حاکمیت قانون، کنترل فساد و کیفیت قوانین بر کاهش مهاجرت نخبگان، پیشنهاد میشود که اصلاحات نهادی لازم برای بهبود این ابعاد حکمرانی در اولویت قرار گیرد:
- بهبود تضمین حقوق مالکیت: ایجاد سیستمهای حقوقی قوی برای حمایت از مالکیت فکری و داراییها.
- الزام به قراردادها: تقویت مکانیسمهای اجرای قراردادها برای ایجاد محیط کسبوکار قابل اعتماد.
- افزایش امنیت اجتماعی: تضمین امنیت جانی، مالی و شغلی برای نخبگان و خانوادههایشان.
- تضمین رقابت: ایجاد بازارهای رقابتی و عادلانه که فرصتهای برابر را برای همه فراهم کند.
- ارتقای شفافیت: کاهش بوروکراسی، دسترسی آسان به اطلاعات و مبارزه با رانتخواری.
- تقویت کیفیت قوانین در حوزه فعالیتهای اقتصادی: تدوین و اجرای قوانینی که به رشد اقتصادی، نوآوری و ایجاد فرصتهای شغلی با ارزش کمک کند. در نهایت، کشورها باید برنامههایی جامع را جهت ایجاد محیطی پویا و فعال برای نیروی انسانی تهیه و زمینه را به منظور ایجاد خلاقیت و نوآوری برای نخبگان فراهم کنند تا از خروج آنها از کشورشان جلوگیری شود. این اقدامات، نه تنها به حفظ سرمایه انسانی کمک میکند، بلکه به توسعه پایدار و پیشرفت کشور نیز منجر خواهد شد.
اطلاعات مطالعه موردی:
- عنوان مقاله اصلی: تأثیر متغیرهای مؤثر بر حکمرانی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه
- نویسندگان: علی مفتخری (گروه اقتصاد، دانشگاه لرستان)، محمد جعفری (گروه اقتصاد، دانشگاه لرستان)، اسماعیل ابونوری (گروه اقتصاد، دانشگاه سمنان)، یونس نادمی (گروه اقتصاد، دانشگاه آیتالله العظمی بروجردی (ره))
- سال انتشار: ۲۰۲۱
- نام مجله/منبع مقاله: DOI: 10.22111/sedj.2021.40393.1149
- نوع ارزیابی مورد استفاده: ارزیابی اثربخشی (با تمرکز بر روابط علّی و استفاده از روش گشتاورهای تعمیمیافته (GMM))