اقتصاد سایه‌ای؛ مطالعهٔ دو نوع کارآفرینی
رابطهٔ اقتصاد سایه‌ای با دو نوع کارآفرینی در یک مطالعه یکسان نیست: نویسندگان برای کارآفرینی ضرورت‌گرا رابطهٔ مثبت و برای کارآفرینی فرصت‌گرا رابطهٔ منفی گزارش کرده‌اند. پژوهش، دو گروه از کشورهای منتخب درحال‌توسعه و توسعه‌یافته را در سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۰ بررسی می‌کند. این نتیجه به برآورد همان مقاله تعلق دارد؛ افزایش شاخص کارآفرینی ضرورت‌گرا نیز به‌تنهایی به معنای بهبود رفاه یا موفقیت یک سیاست نیست.
پرسش و متغیرهای پژوهش
مقالهٔ شاه‌آبادی، گلشنی و قاسمی‌فر، کارآفرینی را بر مبنای انگیزه به دو دسته تفکیک می‌کند: ضرورت‌گرا، برای افرادی که ناچار به راه‌اندازی کسب‌وکار می‌شوند؛ و فرصت‌گرا، برای کسانی که با هدف استقلال شغلی یا افزایش سود وارد این فعالیت می‌شوند. شاخص‌های این دو نوع کارآفرینی از دیده‌بان جهانی کارآفرینی یا GEM گرفته شده‌اند.
برای حجم اقتصاد سایه‌ای نیز از نتایج برآوردهای پیشین دربارهٔ کشورهای جهان استفاده شده است. بنابراین این متغیر اندازه‌گیری مستقیم همهٔ فعالیت‌های پنهان نیست. چکیده منبع دقیق آن برآوردها و جزئیات محاسبه را ارائه نمی‌کند؛ در این معرفی، تمام فعالیت‌های غیررسمی یا غیرقانونی با تعریف عملیاتی مطالعه یکسان فرض نمی‌شوند.
نمونه و روش مطالعه
نویسندگان از داده‌های تابلویی و روش گشتاورهای تعمیم‌یافته یا GMM در دو گروه کشورهای منتخب طی دورهٔ ۲۰۰۹–۲۰۲۰ استفاده کرده‌اند. انتخاب کشورها به در دسترس بودن داده‌ها وابسته بوده است. تعداد و فهرست کشورها، ابزارهای برآورد و آزمون‌های تشخیصی در چکیده نیامده‌اند؛ از این خلاصه نمی‌توان نتیجه را نمایندهٔ همهٔ کشورهای هر گروه دانست.
استفاده از GMM به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که همهٔ مسائل درون‌زایی یا شناسایی علّی برطرف شده‌اند. نتیجه‌ها در این معرفی به مدل نویسندگان نسبت داده می‌شوند و جای بازتولید برآورد، ارزیابی ابزارها یا سنجش اثربخشی یک مداخلهٔ مشخص را نمی‌گیرند.
نتیجهٔ دو نوع کارآفرینی چه تفاوتی دارد؟
چکیده، رابطهٔ اقتصاد سایه‌ای با کارآفرینی ضرورت‌گرا را در هر دو گروه مثبت و معنادار و رابطهٔ آن با کارآفرینی فرصت‌گرا را در هر دو گروه منفی و معنادار اعلام می‌کند. اندازه‌های گزارش‌شده در عبارت چکیده چنین‌اند:
با یک درصد افزایش نسبت اقتصاد سایه‌ای به تولید ناخالص داخلی، افزایش کارآفرینی ضرورت‌گرا برای کشورهای منتخب درحال‌توسعه ۰٫۰۹۱ درصد و برای کشورهای منتخب توسعه‌یافته ۰٫۰۴۷ درصد گزارش شده است.
برای همان یک درصد افزایش نسبت اقتصاد سایه‌ای، کاهش کارآفرینی فرصت‌گرا در دو گروه، به‌ترتیب ۰٫۱۸۵ درصد و ۰٫۱۲۷ درصد گزارش شده است.
واحد این تغییرات، مطابق بیان چکیده «درصد» است؛ نباید آن را به «واحد درصد»، تعداد کسب‌وکار یا درصد کاهش رفاه تبدیل کرد. ساخت تابع و تفسیر دقیق ضرایب بدون مدل کامل مستقل بررسی نشده است. بزرگ‌تر بودن اندازهٔ گزارش‌شده در گروه درحال‌توسعه نیز به معنای آزموده‌شدن معناداری تفاوت دو ضریب نیست؛ چکیده نتیجهٔ چنین آزمونی را ارائه نمی‌کند.
متغیرهای کنترلی چه نتایجی دارند؟
نهادهای حاکمیتی با کارآفرینی ضرورت‌گرا در هر دو گروه رابطهٔ منفی و معنادار و با کارآفرینی فرصت‌گرا رابطهٔ مثبت و معنادار دارند.
آموزش با کارآفرینی ضرورت‌گرا در هر دو گروه رابطهٔ منفی و معنادار دارد. رابطهٔ آن با کارآفرینی فرصت‌گرا در کشورهای توسعه‌یافته مثبت و معنادار، اما در کشورهای درحال‌توسعه نامعنادار گزارش شده است.
توسعهٔ مالی با کارآفرینی ضرورت‌گرا در کشورهای توسعه‌یافته رابطهٔ مثبت و معنادار و در کشورهای درحال‌توسعه رابطهٔ نامعنادار دارد. رابطهٔ آن با کارآفرینی فرصت‌گرا در هر دو گروه مثبت و معنادار گزارش شده است.
برای زیرساخت‌ها، رابطهٔ مثبت و معنادار با هر دو نوع کارآفرینی در هر دو گروه گزارش شده است.
این تفاوت‌ها بخشی از یافته‌اند. نامعناداری یک رابطه، اثبات نبودن هرگونه نقش آن متغیر در همهٔ کشورها نیست؛ همان‌طور که معناداری، اندازهٔ بزرگ یا اهمیت یکسان سیاستی را تضمین نمی‌کند.
برداشت سیاستی نویسندگان و حدود آن
نویسندگان با توجه به رابطهٔ منفی اقتصاد سایه‌ای و کارآفرینی فرصت‌گرا، کنترل اقتصاد سایه، سیاست‌های اشتغال‌زا، اصلاحات تجاری و تقویت ساختار نهادی و نظارتی را پیشنهاد می‌کنند. این‌ها پیشنهادهای برآمده از تفسیر آنان‌اند؛ چکیده ارزیابی جداگانهٔ اجرای هر یک از این سیاست‌ها را گزارش نمی‌کند.
همچنین رابطهٔ مثبت اقتصاد سایه‌ای با شاخص ضرورت‌گرا به معنای مطلوب‌بودن گسترش اقتصاد سایه نیست. برای داوری دربارهٔ کیفیت شغل، درآمد، پایداری کسب‌وکار یا رفاه، به سنجه‌های همان پیامدها نیاز است. از این مقاله نمی‌توان نتیجه گرفت که فعالیت‌های پنهان از مقررات معاف‌اند یا هر کارآفرین ضرورت‌گرا در بخش غیررسمی فعالیت می‌کند.
منبع و دامنهٔ این معرفی
شاه‌آبادی، ابوالفضل؛ گلشنی، لیلا؛ و قاسمی‌فر، ثمینه. «تأثیر اقتصاد سایه‌ای بر کارآفرینی ضرورت‌گرا و فرصت‌گرا». فصلنامهٔ توسعهٔ کارآفرینی، دورهٔ ۱۷، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳، ص ۱۵۷–۱۸۷. شناسهٔ DOI: 10.22059/jed.2024.357087.654166.
این معرفی بر پایهٔ چکیدهٔ گستردهٔ کامل فارسی و فرادادهٔ صفحهٔ اصلی مقاله است. متن کامل، جدول‌های برآورد و داده‌های پژوهش در این بازبینی خوانده یا بازتولید نشده‌اند؛ عددهای گزارش‌شده به نویسندگان نسبت داده می‌شوند.