کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد
فهرست مطالب
من، جواد صادقی، به تازگی کار جمع آوری و ترجمه کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد را به پایان رساندهام. پیش از من نیز محققانی به بررسی این موضوع پرداختهاند و درباره خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد مطالب متعدد و مفیدی را منتشر کردهاند. از جمله این موارد میتوانم به کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد آقای دکتر دانایی فر اشاره کنم. آقای دکتر دانایی فر از اساتید تراز دانشگاه و از مترجمان پرکار کشور در زمینه مدیریت هستند. خود من کتاب های متعددی از ایشان را مطالعه کردم و انصافا باید گفت که در بین افرادی که در این حوزه فعالیت میکنند اگر بهترین نباشند یکی از بهترینها هستند. این موضوع در انتشارات متاخرتر ایشان کاملا مشهود است.
اما در این مقاله بنا دارم که به مقایسه دو کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد آقای دکتر دانایی فر و کتاب خط مشی گذاری مبتنی شواهد خودم بپردازم. هدف این مقاله این است که خواننده بیشتر با علت و چرایی ترجمه این کتاب علی رغم وجود کتاب های دیگر خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد آشنا شود. همچنین در صورتی که قصد مطالعه یکی از این دو کتاب را دارد، بتواند انتخاب بهتری داشته باشد. برای این که کمتر سبب اخلال در امر خوانش مقاله شوم از این پس، کتاب خودم را کتاب “کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی” می نامم.
مقایسه با کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر دانایی فر
کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر دکتر دانایی فر از سال های دور ، یکی از معدود کتاب هایی بود که در حوزه مدیریت مبتنی بر شواهد و خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد مورد رجوع دوستداران علم مدیریت قرار داشت. اما کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی نسبت به کتاب یاد شده شده جدیدتر است.
- کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی یک کتاب درسی نیست. این کتاب ترجمه ای از اسناد ارزیابی عملکرد در انگستان و مقالاتی برگزیده در مورد استفاده از داده و شواهد در خط مشی گذاری است. در نقطه مقابل کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد آقای دکتر دانایی فر، در چارچوب کتاب های دانشگاهی و سایر ترجمه های ایشان است.
- همان طور که اشاره شد آقای دکتر دانایی فر از دانشگاهیان سرشناس در حوزه مدیریت در ایران هستند؛ به تبع این موضوع کتاب ایشان و نوع نگاه ایشان به موضوع خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد دانشگاهی است. در نقه مقابل کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی، بیشتر کتاب عملیاتی است و به شما بینشی عملی در ارتباط به موضوع می دهد. به عبارت دیگر کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی در برابر کتاب خط مشی گذاری اثر دکتر دانایی فر بیشتر بر نگاه عملیاتی به موضوع مدیریت شواهد محور و خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد متمرکز شده است.
- کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی به صورت رایگان در و در قالب مقالات همین وبسایت برای شما در دسترس است. در واقع این کتاب هدف تجاری ندارد، و بر ترویج مدیریت مبتنی داده و شواهد متمرکز شده است. لذا پیشنهاد می شود که تنها با هدف حمایت از فرمانا و یا هدیه دادن آن به افراد دیگر برای ترویج شواهد محوری در مدیریت این کتاب را خریداری کنید.
در مجموع اگر برای کنکور و یا کلاس های درسی به دنبال منبعی هستید کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر دکتر دانایی فر را تهیه کنید و اگر به دنبال راهکارهای عملی و به روز برای مدیریت مجموعه خود هستید، کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر جواد صادقی به شما پیشنهاد می شود.
قبل از خرید کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر جواد صادقی عناوین آن را ببینید
بخش اول کتاب: مبانی نظری
فصل یکم: مقدمهای درباره شکلگیری شواهدمحوری
مقدمه: تصمیمگیری مبتنی بر شواهد چیست؟
مدیریت بر مبنای شواهد: زمینه شکلگیری
مدیریت بر مبنای شواهد: تاریخچه موضوع
معرفی و دفاع از مدیریت مبتنی بر شواهد: مقالات بنیادین
خطمشیگذاری شواهد محور
انتقال EBP به زمینههای کشور درحالتوسعه
فصل دوم: داده و شواهد و شواهد در خطمشیگذاری
شواهد چیست و چرا ما بر پژوهش تمرکز میکنیم؟
مسائل کلیدی پیرامون شواهد
مسائل کلیدی پیرامون داده
گونهشناسی دادهها
فصل سوم: تئوری تغییر
آشنایی با تئوری تغییر
تئوریهای تغییر: تعاریف مهم
انواع مفروضات
مداخلات کافی چندوجهی
کاربردهای تئوری تغییر
پیادهسازی و کنشگری: ساخت مسیرهای اثرگذاری و تئوریهای تغییر
بخش دوم کتاب : ارزیابی در عمل
فصل اول: پیادهسازی ارزیابی
پایهگذاری و شروع یک ارزیابی
تعیین محدوده ارزیابی
تعیین نوع ارزیابی موردنیاز
حکمرانی ارزیابی
بایستههای اجرایی یک ارزیابی
رویکردهای ارزیابی
طراحی یک ارزیابی
فصل دوم: روشهای تحلیلی در ارزیابی
درک و شناسایی روشهای مناسب
روشهای ارزیابی مبتنی بر تئوری
روشهای آزمایشی و شبهآزمایشی درک اثرگذاری
روشهای ارزیابی بر مبنای ارزش پول
روشهای ترکیب شواهد موجود در بررسی اثرگذاری
روشهای پژوهش عمومی
مقدمه کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر جواد صادقی
همان طور که اشاره شد، عمده مطالب کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد در همین وبسایت، به صورت بستههای آموزشی مدیریت مبتنی بر داده و شواهد برای علاقهمندان در دسترس است. در واقع شما به احتمال زیاد نیازی به خرید کتاب ندارید. در ادامه این مقاله و برای آشنایی بیشتر شما با کتاب، بخش هایی از مقدمه آن را به شما ارائه میکنیم:
در کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد بر روی چه چیزی تمرکز کردهایم؟
آنچه در اینجا با عنوان “شواهد محوری در تصمیمگیری و خطمشیگذاری” میخوانید، تلاش برای ارائهی پاسخی به پرسش درباره چگونگی استفاده از داده و شواهد برای تصمیمگیری در سطح حاکمیت، با تکیهبر رویکردی علمی و آیندهنگر در حوزه خطمشیگذاری است. در ایجاد انس میان داده و تصمیم، همواره خطر افتادن در چاه کمیگرایی و یا اغراق و چرندگویی در ارتباط با توان دادهها در تصمیمگیری وجود دارد. به همین دلیل استفاده از تجربیات برتر و پیشرو در این حوزه میتواند برای همه علاقهمندان راهگشا باشد.
این کتاب در حوزه مدیریت و تلاشی برای نمایش دادن گوشهای از نحوه اداره در امور در کشورهای توسعهیافته است. اگر موضوعات مربوط به توسعه در ایران را پیگیری کرده باشید، احتمالاً شما هم بارها با عبارتهای کلیشهای مانند اینکه “چرا عقب افتادیم؟” و یا “چه باید کرد؟” روبرو شدهاید. در ارتباط با اینکه کشورهای توسعهیافته و قدرتمند چگونه به این رتبه رسیدهاند، گفتگوهایی -بهویژه پس از انقلاب مشروطه- در ایران شروعشده است. بیشتر مطبوعات در این حوزه در زمینهای تاریخی و (شبه)فلسفی دارند و معمولاً با استفاده از یک لنز ایدئولوژیک به تفسیر “آنچه گذشت” میپردازند. من این کتاب را بهعنوان پاسخی از جانب کنشگران و پژوهشگران حوزه مدیریت (بخشی کوچکی که شاید من و این کتاب را به نمایندگی بپذیرند)، در پاسخ به این پرسشها ارائه میکنم.
در این کتاب برخلاف این جریان قدیمی چیره و گفتمانهای پیرامون آن، که تا امروز کمتر نشانی از موفقیت آنها در ایجاد تغییری مثبت دیده میشود، من رویکردی متفاوت را پیشگرفتهام.
- یکم: من تلاش کردهام که حتیالمقدور از دنیای ایدئولوژی فاصله بگیرم و زاویه دید خود را به علم و بهویژه خوانشی از علم که بر تئوری و اساس بودن ابطالپذیری در آن تأکید دارد، نزدیک کنم.
- دوم: تلاش کردهام بهجای اینکه بر گذشته متمرکز باشم به آینده نگاه کنم. درواقع در اینجا قرار است بیشتر از اتفاقاتی که رخداده است، توجه خود را بهاتفاقاتی باید رخ دهد، معطوف کنیم. این موضوع بهصورت ویژه در وبسایت فرمانا، وبسایتی که برای کتاب تعبیهشده است، پیگیری خواهد شد.
- سوم: در این کتاب بهجای چرایی بر چگونگی تأکید شده است. در تکمیل نکته بالا، ما بهجای پرسش “چرا عقب افتادیم؟” بر پرسش “چگونه برنامهریزی کنیم که در آینده عقب نیافتیم؟” تأکید کردهام.
- چهارم: چه در عرصه موضوعی و چه در ارتباط با زمینه تولید فن و دانش ارزیابی و شواهد محوری، که شالوده این کتاب است، نگاهی رو به بیرون داشتهام. از نظر منشأ عمده موضوعات مورد بررسی ما برگرفته از رشتههای دیگر و از منظر مبدأ تألیف عمدتاً منابع غیر ایرانی مورداستفاده بودهاند.
- پنجم: ازآنجاییکه در آستانه انقلاب صنعتی چهارم و تغییر جهان بهواسطه علوم داده قرار داریم، در این کتاب به دنبال پل زدن میان موضوعات مربوط به داده و خطمشی هستم، چیزی که شاید موضوع اصلی این کتاب باشد.
ادعای کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد اثر جواد صادقی چیست؟
شاید گروهی اینگونه بیندیشند (و موضع بگیرند) که این کتاب (و نویسندهاش) ادعای آن را دارد که با استفاده از شواهدمحوری، و تکیهبر روشهایی که ریشه در علوم پزشکی و نظام سلامت دارند، میتوان بهترین خطمشیها را ارائه داد. چنین مخالفانی با ارجاع به محیط سیاسی، معادلات قدرت و تعارضات میان ذینفعان مختلف دربارهی مشکلات عمومی، استفاده از چنین رویکردی را به دور از واقعیات خطمشیگذاری خواهند خواند.
حقیقتاً ادعای نویسنده این نیست که رویکرد و روشهای پیشنهادشده در کتاب به قطع میتواند به چنان نتیجهای بیانجامد. خاصه اینکه در خود علوم پزشکی و نظام سلامت و درمان در جوامع، نیز شاهد ناامیدی مردم در بسیاری از کشورهای جهان، و روی آوردن به درمانهای آلترناتیو، مانند انواع طب سنتی هستیم. لذا افق دستاوردهای این رویکرد، یعنی “شواهد محوری”، درنهایت برای ما خیلی روشنتر از آن چیزی که در نظامهای سلامت و درمان در سرتاسر جهان با آن روبرو شدهایم، نیست.
سه مزیت عمده استفاده از داده و شواهد
با اینهمه استفاده از رویکرد شواهد محور در خطمشیگذاری را به سه دلیل امیدبخش میدانیم:
در وهله اول نباید فراموش کنیم که در کجای دنیا و در چه دورهای، در حال استفاده کردن از این رویکرد و روشها هستیم. همانگونه که کاربست هوشمندانهی اصول سادهی شواهد محوری در نظام سلامت و درمان در کشورهای توسعهنیافته، میتواند سبب تغییرات بزرگ در وضعیت کیفیت زندگی شهروندان و شاخصهای سلامت آنها باشد، استفاده از شواهدمحوری در شرایط کنونی جامعه ما و هر جامعهای که از نظر توسعهیافتگی در شرایطی مشابه ما قرار دارد، میتواند زمینهساز ایجاد خیر عمومی قابلتوجهی گردد.
نکته دوم مورد توجه در استفاده از شواهد محوری و اشاعه تجربیات پزشکی و نظام سلامت در خطمشی آن است که ما را در جایگاهی قرار میدهد که به جوامع شهروندی نه بهعنوان اشیا و موضوعات کاغذی، بلکه بهعنوان موجودات زنده نگاه کنیم. این انتقاد به رویکردهای کمی در ارتباط با علوم انسانی همواره وارد است که آنها به تقلیلگرایی دچار میشوند و مهمترین انواع تقلیلگرایی را بتوان فروکاستن انسانها به اعداد و نمودارها دانست. شاید بهتر باشد که استفاده از روشهای پژوهش، ازجمله پژوهشهای کمی را از منظری انجام دهیم که در آن در یک نگاه استعاری جوامع شهروندان را گونههای بیمار، اما زنده تصور کنیم. وجود چنین رویکردی و بایستههای اخلاقی که در پس آن شکل میگیرد، یک باید برای خطمشیگذاری در جوامع است.
درنهایت باید به این موضوع اشارهکنم که خطمشیگذاران همواره با یک پرسش اساسی درباره حیثیت دخالت حکومت در امور روبرو هستند. نگاههای راستگرایانه عمدتاً بر دخالت حداقلی حکومت (دولت ژاندارم) و نگاههای چپگرایانه بر دخالت بیشتر حکومت (دولت رفاه) تأکیددارند. گرچه موضوع شواهدمحوری در خطمشی، به سبب اینکه ذاتاً بر پایه اصالت مداخلهی حکومت بناشده است، عمدتاً ریشه در سنت چپگرایانه و حکومتهای چپگرا (مانند کابینه تونی بلر و حزب کارگر در انگلستان) دارد، اما به سبب کارآمدی آن امروزه شاهد اقبال به استفاده از آن در سرتاسر جهان هستیم. درواقع چنین رویکردی به خطمشی فارغ از ایدئولوژی گروه حاکم، کمک میکند که روشی نظاممند و مورد وثوق برای اندازهگیری و ارزیابی فعالیتهای حکومت در اختیار داشته باشیم.
مجموعهی پیش روی شما با تکیهبر منابع عمدتاً بریتانیایی در خطمشیگذاری تهیهشده و گوشهای از نتیجه سالها تلاش، و آزمونوخطای یکی از نظامهای خطمشیگذاری موفق در جهان است. نظم برقرارشده در نظام حکمرانی بریتانیا پیش از اینکه درست یا غلط، و یا کارآمد و ناکارآمد باشد، برای اهلفن در اداره امور عمومی، زیباست. در طول دههها، پیروی از چنین رویههایی زمینهساز تعادل در مناسبات میان دستگاهها و نهادهای مختلف در این کشور (از نهاد سلطنت تا خرده نظامهای کارگری)، و در خدمت توسعه آن دولت بوده است. بهکارگیری چنین رویکردی همزمان با توجه به اقتضائات موجود درزمینهٔ حکمرانی در ایران، میتواند برای ما نیز راهگشا باشد. کتاب تلاش میکند که در ابتدا مدل ذهنی مناسب نسبت به تصمیم و یا مداخله شواهدمحور را به خوانندگان ارائه کند و در ادامه روشها و ابزارهای مورد نیاز را ارائه نماید.
درباره منابع و ترجمه آنها در کتاب خط مشی گذاری مبتنی بر شواهد جواد صادقی
تمام تلاش این بوده است که با توجه به دستچین شدن مطالب کتاب از منابع مختلف، درنهایت نتیجهی حاصل یک کل منسجم را تشکیل دهد. در انتخاب منابع بههیچوجه به دنبال آخرین منابع و کارهای بهروز نبودهام؛ بیشتر آن نخ طلایی در میان منابع معتبر را دنبال کردهام که میتواند خواننده را در عمل، و در پروژههای واقعی یاری کند.
این کتاب تلاشی برای روایتِ نحوه استفاده از تجربیات و دستاوردهای علمی برتر، بهمنظور “شواهدمحور کردن خطمشی” است. قاعدتاً روایت حاضر ترجمهای تماماً واژه به واژه متون اصلی نیست. در جایجای کتاب فصلبندی و ساختار مقالات و کتابهای مورداستفاده، شکسته، و بنا به نیاز مخاطب به ترتیبی جدید دوباره کنار هم قرارگرفته است.
علاوه بر این برخی از بخشها باهم ادغامشدهاند. در بخشهایی نیز برای فهم بهتر عناوین تغییر کرده است. در جایجای متون اصلی لغاتی وجود داشت که ترجمه آن به فارسی دشوار بود؛ در برخی از این موارد تصمیم گرفتم که یا عیناً به عبارت انگلیسی نیز اشارهکنم و یا اینکه بهجای معادل قرار دادن یک واژه بامعنی دور، از یک عبارت توصیفی بهره بگیرم.
اگر جایی احساس شد که نیاز است اندکی متن اصلی تغییر کند، یا تفصیل داده شود تا قابلفهمتر شود، این کار را انجام دادهام. بخشی قابلتوجهی از متن اصلی این کتاب، تنها از یک کتاب روایت نشده است و حاصل تجمیع چندین راهنمای حکومتی برای مستخدمین امور حکومتی بوده است؛ لذا در برخی از موارد برای دستیابی به یک روایت درست در چارچوب کتاب، از ساختارهای پیشنهادی متون اصلی خارجشدهام.
برای حفظ یکپارچگی کتاب، بخشهایی از متون اصلی به دلایل مختلف حذفشده است؛ ازجمله دلایل حذف بخشها، تکرار آن موضوع در منابع مختلف استفادهشده (و حتی در یک منبع، مانند خلاصههای مدیریتی)، نامربوط بودن موضوع آن بخش از منبع به موضوع شواهد محوری و ارزیابی، اشاره به برخی سازمانها، قوانین، اسناد و تجربیات درباره ارزیابی در بریتانیا که به دور از نیازمندی ما بود است، و یا ارجاع به دیگر بخشهایی که خود حذفشده بودهاند، است.
در مواردی مانند مثالهای طولانی و جزئی مربوط به نظام اداری یا حقوقی انگلستان، پس از حذف، نیت نویسنده از آن مثال را در چند جمله کوتاه بیان کردهام. همچنین بخشهایی از کتاب تفسیر و نتیجهگیری از متونی است که به آنها ارجاع دادهام.
بهصورت کلی هر جا که منابع بیشتر نزدیک به موضوعات روششناسی بوده است، تلاش کردهام که با دقت بیشتری ترجمه کنم و هر جا بیشتر معنا و استنتاج مدنظر بوده است، تلاش کردهام تا با خارج شدن از قید ترجمه دقیق، مفهوم را به نحو شایستهتری انتقال دهم. در برخی موارد جهت ساختاربندی بهتر تیترهایی اضافهشده است تا متن اصلی سروسامان بگیرد و در برخی موارد برای بهتر و یکپارچه شدن متن، برخی پاراگرافها را جابجا و در ذیل یک تیتر دیگر در متن قراردادهام.
در ارتباط با ارجاعدهی درونمتنی تا آنجا که آشنایی با آن منبع را برای خواننده و درک متن مفید احساس میکردم، تلاش بر حفظ منابع داشتم، و در هر جا که حذف ارجاع درونمتنی زمینه روانتر شدن متن و درک بهتر را فراهم میکرد، آن کار را انجام دادهام.
این موضوع از این حیث حائز اهمیت است که قصدی بر ارجاع به منابع مورداستفاده توسط نویسندگان اصلی نداشتم و هدف از آوردن منابع درونمتنی تنها کمک به خواننده کنجکاو برای ادامه مطالعه است. درنهایت و برای حفظ امانت، منابعی که از آنها استفادهشده است را در جدول زیر مورداشاره قرار میدهم. بدیهی است که اشتباهاتی در ترجمهها وجود دارد و متن میتواند روانتر باشد. پنجره اصلاح و بهبود دائمی متن را باز و قدردان کسانی خواهم بود که به هر نحو به بهتر شدن این تلاش کمک کنند.
| منابع | |
| 1 | HM Treasury, 2020. The Magenta Book HM Treasury guidance on what to consider when designing an evaluation. London. Crown |
| 2 | Mayne, J. (2015). Useful theory of change models. Canadian Journal of Program Evaluation, 30(2), 119–142. https://doi.org/10.3138/cjpe.230 |
| 3 | Mayne, J., & Johnson, N. (2015). Using theories of change in the CGIAR Research Program on Agriculture for Nutrition and Health. Evaluation, 21(4), 407–428. https://doi.org/10.1177/1356389015605198 |
| 4 | Rynes, S. L., & Bartunek, J. M. (2017). Evidence-Based Management: Foundations, Development, Controversies and Future. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior. Annual Reviews Inc. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032516-113306 |
| 5 | Breckon, J., Mthiyane, H., & Shepherd, J. (2019). Bodies of evidence: how professional organisations in health, education and policing champion the use of research. |
| 6 | USING RESEARCH EVIDENCE, A Practice Guide Using research evidence A practice guide. (n.d.). https://media.nesta.org.uk/documents/Using_Research_Evidence_for_Success_-_A_Practice_Guide.pdf |
| 7 | Sutcliffe, S. (2005). Evidence-Based Policymaking: What is it? How does it work? What relevance for developing countries? |
| 8 | Davies, R. (2013.) Planning evaluability assessments: A synthesis of the literature with recommendations. Working Paper 40. London: UK Department for International Development |
سیاههی جستارهای بستهی اول فرماناسازی
فَرماناها مجموعهای از ابزارها و راهنماییهای مدیریتی است که به شما در تصمیمگیری کمک میکند. فَرمانا از حیث نظری متکی بر روششناسیهای علمی در حوزه تصمیم گیری و ارزیابی است و به شما کمک میکند تا تصمیمهای متکی بر داده و شواهد اتخاذ کنید. اینجا به شما کمک میکنیم تا فَرمانده بهتری برای سازمان خود باشید. فَرمانا آرزو دارد با کنشگری خود، زمینهساز سازمانهایِ ایرانی بهتر باشد.
سیاههای از گامهای پیدرپی که برای تسلط بر مباحث مربوط به این گام نیاز دارید را در لیست زیر مشاهده میفرمایید. شما میتوانید این مجموعه جستار را با ترتیب پیشنهادی و یا بسته به نیاز خود مطالعه کنید.