راهنمای جامع طراحی پرسشنامه
پرسشنامه وسیلهای عینی برای جمعآوری اطلاعات درباره دانش، باورها، نگرشها و رفتارهای افراد است. آیا مشتریان ما از ساعتهای کاری ما راضی هستند؟ نوجوانان چه نظری درباره یک کمپین تبلیغاتی ما دارند و آیا این کمپین بر آنها تأثیر گذاشته است؟ چرا پزشکان از محصولات جدید ما استفاده نمیکنند؟
پرسشنامهها در مدیریت میتوانند بهعنوان یک ابزار پژوهش مستقل و یا در کنار دیگر ابزارها در یک طراحی پیچیده تر استفاده شوند.
علی رغم این که پژوهش های مبتنی بر آزمایشهای تصادفی تحت معیارهای گزارشدهی سختگیرانهای قرار دارند، اما برای تحقیق با پرسشنامه چارچوب مشابهی وجود ندارد. از این رو، با وجود وجود راهنماهای دقیق در ادبیات تخصصی، اشتباهات بنیادی روششناختی معمولاً رایج هستند. استفاده از ابزارهای نامناسب و عدم دقت در کار، به طور اجتنابناپذیری منجر به دادههای با کیفیت پایین، نتایج گمراهکننده و توصیههای مبهم میشود.
به این منظور در این مقاله، که خود ترجمه یکی از منابع معتبر در زمینه طراحی پرسشنامه است (+)، هدف ما ارائه یک راهنمای عملی است که به تیمهای تحقیقاتی کمک کند تا تحقیقاتی با پرسشنامههای خوب طراحی شده، بهخوبی مدیریت شده و بدون سوگیری انجام دهند و به ایجاد یک پایگاه شواهد قابل تعمیم کمک کنند. ما کار خود را با انتخاب و طراحی پرسشنامه آغاز میکنیم.
چه اطلاعاتی را میخواهید جمعآوری کنید؟
شما و همکاران پژوهشیتان ممکن است فرضیات متفاوتی درباره اطلاعات که میخواهید مطالعهتان تولید کند، داشته باشید.
قرار دادن یک مرحله محدوده بندی (تعیین دامنه یا Scoping) در فرایند رسمی انجام پژوهش تعیین دامنه تحقیق، به شما کمک میکند تا اهداف را روشن کنید و در صورت لزوم به یک توافق مشترک برسید. این کار همچنین مشکلات عملی بالقوه ماننند مدت زمان پرسشنامه و نحوه اجرای آن را نیز شناسایی خواهد کرد.
یک قاعده کلی در طراحی پرسشنامه
اگر با حوزه تحقیق یا زیرگروه خاصی از جمعیت به اندازه کافی آشنا نیستید که بتوانید دامنه پاسخهای ممکن را پیشبینی کنید، -و بهویژه اگر چنین جزئیاتی در ادبیات و پیشینه پژوهش موجود نیست-، باید ابتدا از یک رویکرد کیفی (مانند گروههای متمرکز) برای بررسی زمینه و شناسایی حوزههای کلیدی برای مطالعه بیشتر استفاده کنید.
آیا روش پیمایشی و استفاده از پرسشنامه مناسب است؟
گاهی اوقات افراد تصمیم میگیرند از پرسشنامه ای برای سوالات تحقیقاتی استفاده کنند که نیاز به روش دیگری (به صورت عمده روش های کیفی) دارند. گاهی اوقات، یک پرسشنامه تنها در صورتی مناسب خواهد بود که در چارچوب یک مطالعه با روشهای آمیخته (کیفی-کمی) استفاده شود.
شرکت کنندگان باید با یک مجموعه از پرسش های معنی دار و سنجیده که امکان پاسخگویی به آن ها از طریق پرسشنامه فراهم است روبرو شوند.
آیا میتوانید از یک ابزار موجود ( پرسشنامه آماده) استفاده کنید؟
استفاده از یک پرسشنامه معتبر و منتشر شده قبلی، به شما در صرفهجویی در زمان و منابع کمک میکند؛ شما قادر خواهید بود یافتههای خود را با دادههای سایر مطالعات مقایسه کنید، و فقط نیاز به ارائه جزئیات کلی از ابزار در زمان نوشتن کار خود دارید. همچنین ممکن است انتشار کارتان برای شما آسانتر باشد.
بهطور فزایندهای، تحقیقات خدمات بهداشتی از پرسشنامههای استانداردی استفاده میکنند که برای تولید دادههایی طراحی شدهاند که میتوانند در مطالعات مختلف مقایسه شوند(این رویکرد می تواند در مدیریت نیز آموزنده و قابل الگو برداری باشد).
اگر پرسشنامهای آماده در دسترس نباشد، باید پرسشنامه خود را طراحی کنید. استفاده از یک یا چند ابزار استاندارد بهطور همزمان با یک پرسشنامه کوتاه سفارشی(ساخته شده توسط خودتان) میتواند نیاز شما به توسعه و اعتبارسنجی یک فهرست طولانی از آیتمهای جدید را کاهش دهد.
آیا پرسشنامه معتبر و قابل اعتماد است؟
یک پرسشنامه معتبر، آنچه را که ادعا میکند اندازهگیری میکند. در واقع، بسیاری از پرسشنامهها در این زمینه ناکام هستند.
بهعنوان مثال، یک پرسشنامه خود تکمیل که به دنبال اندازهگیری میزان مصرف غذاهای افراد است، ممکن است نامعتبر باشد زیرا آنچه را که افراد میگویند خوردهاند اندازهگیری میکند، نه آنچه که واقعاً خوردهاند. بهطور مشابه، پاسخها در پرسشنامههایی که از پزشکان عمومی میپرسند چگونه شرایط بالینی خاصی را مدیریت میکنند، بهطور قابل توجهی با عمل بالینی واقعی تفاوت دارد.
ابزاری که در زمان، کشور یا زمینه فرهنگی متفاوتی توسعه یافته، ممکن است در گروهی که شما مطالعه میکنید، معیار معتبری نباشد. بهعنوان مثال، جمله «من اغلب به مهمانیهای همجنسگرایان میروم» ممکن است در دهه 1950 معیاری معتبر برای سطح اجتماعی بودن یک فرد بوده باشد، اما معنی آن امروز بسیار متفاوت است.
پرسشنامههای قابل اعتماد، نتایج ثابتی را از نمونههای تکراری و پژوهشگران مختلف در طول زمان ارائه میدهند. تفاوتها در نتایج ناشی از تفاوتهای بین شرکتکنندگان است، نه از عدم توافق در درک آیتمها یا تفسیر پاسخها توسط ناظران مختلف.
یک پرسشنامه استاندارد شده، پرسشنامهای است که بهطور دقیق نوشته و اجرا شده است به طوری که همه شرکتکنندگان بهطور یکسان و با همان فرمت دقیق سؤال شوند و پاسخها بهطور یکنواخت ثبت شوند. استانداردسازی یک ابزار، اعتبار آن را افزایش میدهد.
فقط به این دلیل که یک پرسشنامه بر روی چند نفر از همکاران شما آزمایش شده، در مطالعات قبلی استفاده شده یا در یک مجله دارای داوری منتشر شده، به این معنی نیست که معتبر یا قابل اعتماد است. تکنیکهای دقیق برای دستیابی به اعتبار، قابلیت اعتماد و استانداردسازی فراتر از دامنه این مجموعه است. اگر قصد دارید خودتان یک پرسشنامه توسعه دهید یا آن را تغییر دهید، باید به یک متن تخصصی در این زمینه مراجعه کنید.
چگونه باید سوالات پرسشنامه خود را ارائه دهید؟
آیتمهای پرسشنامه میتوانند بهصورت باز یا بسته ارائه شوند و در فرمتهای مختلفی نمایش داده شوند.
دو واژهای که معمولاً بهطور نادرست در مقدمه سوالات بسته استفاده میشوند، “بهطور مکرر” و “بهطور منظم” هستند. یک آیتم بهطور ضعیف طراحی شده ممکن است به این شکل باشد: “من بهطور مکرر ورزش میکنم” و مقیاس لیکرتی را ارائه دهد که پاسخها را از “کاملاً موافقم” تا “کاملاً مخالفم” نشان دهد. اما “بهطور مکرر” به معنای فرکانس است، بنابراین یک مقیاس ارزیابی مبتنی بر فرکانس (با گزینههایی مانند حداقل یک بار در روز، دو بار در هفته و غیره) مناسبتر خواهد بود.
از سوی دیگر، “بهطور منظم” به معنای یک الگو است. یک نفر ممکن است بهطور منظم یک بار در ماه ورزش کند در حالی که شخص دیگری میتواند این کار را بهطور منظم چهار بار در هفته انجام دهد. سایر واژههای مبهم که باید در مقدمه سوالات از آنها پرهیز کرد شامل “عموماً”، “معمولاً”، “بسیاری”، “برخی” و “بهندرت” هستند.
طراحیهای بسته به محققان این امکان را میدهند که دادههای جمعی را بهسرعت تولید کنند، اما دامنه پاسخهای توسط محققان تعیین میشود و نه پاسخدهندگان، و غنای پاسخهای ممکن کمتر است. آیتمهای بسته اغلب باعث ناامیدی میشوند، معمولاً به این دلیل که محققان تمام پاسخهای ممکن را در نظر نگرفتهاند.
علامت زدن یک گزینه خاص یا حتی گفتن “بله”، “خیر” یا “شاید” میتواند باعث شود که پاسخدهندگان بخواهند توضیح بیشتری درباره پاسخ خود ارائه دهند و چنین یادداشتهای متنی آزاد میتواند به دادههای کمی غنای بیشتری ببخشد. شما باید در نظر داشته باشید که یک کادر متن آزاد در انتهای پرسشنامه (یا حتی بعد از آیتمها یا بخشهای خاص) قرار دهید. توجه داشته باشید که شرکتکنندگان به دستورالعملهایی (شاید با مثالها) برای نحوه تکمیل آیتمهای متن آزاد نیاز دارند، همانطور که برای سوالات بسته این نیاز وجود دارد.
اگر قصد دارید از سوالات باز استفاده کنید یا مشارکت کنندگان را دعوت به ارائه نظرات متنی آزاد کنید، باید از قبل برنامهریزی کنید که چگونه این دادهها را تحلیل خواهید کرد (در صورت لزوم با کمک مهارتهای یک پژوهشگر کیفی). همچنین باید در طراحی مطالعه زمان، مهارتها و منابع کافی برای این تحلیل را در نظر بگیرید؛ در غیر این صورت، وقت شرکتکنندگان و محققان را هدر خواهید داد. اگر زمان یا تخصص لازم برای تحلیل پاسخهای متنی آزاد را ندارید، از دعوت به ارائه نظرات خودداری کنید.
برخی از پاسخدهندگان (که به آنها “موافقین( yea sayers)” گفته میشود) تمایل دارند با بیانات موافقت کنند تا مخالف. به همین دلیل، سوالات خود را بهگونهای ارائه ندهید که “کاملاً موافقم” همیشه با همان نگرش کلی مرتبط باشد. بهعنوان مثال، در یک مقیاس رضایت بیماران، اگر یک سوال این باشد که “پزشک عمومی من معمولاً سعی میکند به من کمک کند”، سوال دیگری باید بهصورت منفی بیان شود، مانند “منشیها معمولاً بیاحترامی میکنند”.
پرسشنامه علاوه بر سوالات،باید شامل چه چیز دیگری شود؟
یک اشتباه رایج در طراحی پرسشنامه برای بار اول این است که به سادگی یک لیست از سوالاتی که میخواهند پاسخ داده شوند، توزیع کنند. جدول زیر یک چک لیست از سایر مواردی که باید در نظر گرفته شوند، ارائه میدهد. به صورت ویژه ارائه یک نامه مقدمه یا برگه اطلاعات برای شرکتکنندگان که پس از تکمیل پرسشنامه ببرند، مهم است.
چک لیست ارزیابی کیفیت پرسشنامه
| نوع سوال | نمونه در پرسشنامه | کاربرد و مزایا |
|---|---|---|
| عبارات با گزینههای تیکزدنی | لطفاً گزینهای که بیشترین تطابق را با نظر شما دارد تیک بزنید: بله / خیر / نمیدانم | سنجش نگرش کلی، ساده و سریع برای تکمیل، مناسب برای تحلیلهای آماری غیرپارامتریک |
| مقیاسهای رتبهبندی (مانند لیکرت) | نظر خود را درباره ساعات جدید کلینیک با دایره زدن عدد مناسب مشخص کنید (۱ = مناسب، ۵ = نامناسب) | کمیسازی نگرشها، مناسب برای افرادی با درک عددی بالا، قابل تحلیل آماری به روش غیرپارامتریک |
| مقیاسهای بصری (Visual analogue) | با کشیدن علامت ضربدر روی خط زیر نشان دهید که داروی جدید چقدر برایتان مفید بوده است | دقت بالا در سنجش نگرش، مناسب برای افراد با توانایی بصری خوب، دادهها نیاز به تبدیل برای تحلیل دارند |
| استفاده از نمادها (مثل شکلکها) | شکلکی را که بیشترین تطابق با احساس شما نسبت به آموزشهای تغذیهای دارد انتخاب کنید | مناسب برای کودکان یا افراد با مشکلات سواد، سادهتر از مقیاس عددی، قابل تحلیل مشابه با مقیاس عددی |
| سوالات باز (Open-ended) | به نظر شما آیا بین ورزش و سلامت ارتباطی وجود دارد؟ اگر بله، چگونه؟ | امکان بیان خلاقانه، نیازمند تحلیل کیفی، ممکن است برای برخی پاسخدهندگان دشوار یا نامناسب باشد |
پرسشنامه باید چگونه به نظر برسد؟
محققان بهندرت زمان کافی را برای طراحی ظاهری پرسشنامه خود صرف میکنند و اعتقاد دارند که علم در محتوای سوالات نهفته است و نه در جزئیاتی مانند اندازه یا رنگ فونت. با این حال، مطالعات تجربی بارها نشان دادهاند که نرخهای پاسخ پایین معمولاً به دلیل ناتوانی شرکتکنندگان در خواندن یا پیگیری پرسشنامه است. بهطور کلی، سوالات باید کوتاه و دقیق باشند (حدود 12 کلمه یا کمتر)، اما برای مسائل حساس و شخصی، سوالات کوتاه ممکن است بهعنوان بیاحترامی و تهدیدآمیز تلقی شوند و جملات طولانیتر ترجیح داده میشوند.
چه مجوزهایی قبل از شروع پیمایش نیاز دارید؟
برخلاف سایر روشها، پرسشنامهها به تجهیزات یا مواد تخصصی نسبتاً کمی نیاز دارند، که به این معنی است که محققان بیتجربه و بدون پشتیبانی گاهی اوقات بدون انجام تشریفات لازم به نظرسنجیهای پرسشنامهای میپردازند. به طور مثال در بریتانیا، یک مطالعه تحقیقاتی در مورد بیماران یا کارکنان NHS باید:
بهطور رسمی توسط شخص مرتبط در سازمانی که با نهاد رسمی بهعنوان حامی تحقیق ثبت شده، تأیید شود (معمولاً یک بنیاد تحقیقاتی، دانشگاه یا کالج)؛
با قانون حفاظت از دادهها سازگار باشد و در پروندههای حفاظت از دادههای سازمان ثبت شود؛
مطابق با چارچوبهای حاکمیت تحقیق باشد؛
توسط کمیته اخلاق تحقیق مناسب تأیید شود.
(بدیهی است که این موارد در ایران متفاوت خواهد بود.)
چه مجوزهایی قبل از شروع پیمایش نیاز دارید؟
برخلاف سایر روشها، پرسشنامهها به تجهیزات یا مواد تخصصی نسبتاً کمی نیاز دارند، که به این معنی است که محققان بیتجربه و بدون پشتیبانی گاهی اوقات بدون انجام تشریفات لازم به نظرسنجیهای پرسشنامهای میپردازند. به طور مثال در بریتانیا، یک مطالعه تحقیقاتی در مورد بیماران یا کارکنان NHS باید:
بهطور رسمی توسط شخص مرتبط در سازمانی که با نهاد رسمی بهعنوان حامی تحقیق ثبت شده، تأیید شود (معمولاً یک بنیاد تحقیقاتی، دانشگاه یا کالج)؛
با قانون حفاظت از دادهها سازگار باشد و در پروندههای حفاظت از دادههای سازمان ثبت شود؛
مطابق با چارچوبهای حاکمیت تحقیق باشد؛
توسط کمیته اخلاق تحقیق مناسب تأیید شود.
(بدیهی است که این موارد در ایران متفاوت خواهد بود.)
علاوه بر این، اگر مطالعه پرسشنامه شما بخشی از یک دوره تحصیلی رسمی (بهعنوان مثال، یک پایاننامه) باشد، باید از تمام مقررات اضافی مانند بهدست آوردن تأیید کتبی از استاد راهنمای خود پیروی کنید.
یک مطالعه اگر از نظر علمی ناپایدار باشد، باعث آزار یا آسیب غیرضروری شود، حریم خصوصی را نقض کند یا وقت و پول مردم را هدر دهد، غیر اخلاقی است.
(در انگلستان) تأیید کتبی از یک کمیته اخلاق تحقیق NHS محلی یا چند مرکزی ضروری است، اما به خودی خود یک مطالعه را اخلاقی نمیکند. افرادی که در مؤسسات غیر NHS کار میکنند یا تحقیقاتی خارج از NHS انجام میدهند، ممکن است نیاز به ارسال یک درخواست کمیته اخلاق (غیر NHS) اضافی به مؤسسه یا حامی تحقیق خود داشته باشند. کمیته نیاز به جزئیات طراحی مطالعه، نسخههایی از پرسشنامه شما و هرگونه اطلاعات همراه یا نامههای پوششی خواهد داشت.
اگر پرسشنامه احتمال دارد باعث ناراحتی شود، باید یک برنامه واضح برای ارائه حمایت به هر دو گروه شرکتکنندگان و محققان درج کنید. به یاد داشته باشید که فقط به این دلیل که شما سوالی را توهینآمیز یا ناراحتکننده نمیدانید، به این معنا نیست که دیگران نیز همین احساس را خواهند داشت.
| بخش اصلی | سوالات کلیدی برای ارزیابی |
|---|---|
| سؤال پژوهش و طراحی مطالعه | – محققان به دنبال چه اطلاعاتی بودند؟- آیا استفاده از پرسشنامه مناسبترین روش بود؟ اگر نه، چه روشی مناسبتر بود؟- آیا ابزارهای مشابه قبلاً وجود داشتند؟ اگر بله، چرا ابزار جدیدی طراحی شد و آیا این اقدام توجیهپذیر بود؟- آیا دیدگاه مخاطبان درباره طراحی، توزیع و اجرای پرسشنامه اخذ شد؟ |
| روایی و پایایی | – چه ادعاهایی در مورد روایی ابزار مطرح شده و آیا این ادعاها مستند هستند؟- آیا پایایی ابزار بررسی شده است؟ شواهدی در مورد ثبات پاسخها در زمانها یا پژوهشگران مختلف چیست؟ |
| فرمت پرسشنامه | – آیا عنوان پرسشنامه مناسب بود؟ اگر نه، چه ایراداتی داشت؟- از چه فرمتی استفاده شد؟ آیا از سوالات باز و بسته بهدرستی استفاده شده است؟- آیا سوالات ساده و غیرتهدیدکننده در ابتدا و سوالات حساس در انتها قرار گرفتند؟- آیا پرسشنامه به اندازه کافی مختصر طراحی شده است؟- آیا سوالات واضح، قابل فهم و بدون ابهام بودند؟ |
| دستورالعملها | – آیا پرسشنامه دارای دستورالعملهای کافی برای تکمیل بود (مانند پاسخ نمونه یا نحوه علامتگذاری)؟- آیا روش بازگشت پرسشنامه برای شرکتکنندگان مشخص شده بود؟- آیا توضیحی درباره هدف پژوهش، نحوه استفاده از دادهها و پیام تشکر در متن وجود داشت؟ |
| پیشآزمون (پایلوت) | – آیا پرسشنامه روی جمعیتی مشابه با جامعه هدف آزمایش شده بود؟- پایلوت چگونه انجام شد؟ چه جزئیاتی گزارش شده؟- چه تغییراتی پس از پایلوت در نسخه نهایی اعمال شد؟ |
| نمونهگیری | – جامعه آماری اصلی چقدر بزرگ و نماینده بوده است؟- آیا ابزار برای همه گروههای شرکتکننده مناسب بود؟ (از نظر تواناییهای فیزیکی، ذهنی، سواد، زبان، درک مقیاسها و…) |
| توزیع، اجرا و پاسخدهی | – پرسشنامه چگونه توزیع شد؟- پرسشنامه چگونه اجرا شد؟- آیا نرخ پاسخدهی و دلایل عدم شرکت گزارش شدهاند؟- آیا سوگیری در پاسخها مورد توجه قرار گرفته است؟ |
| کدگذاری و تحلیل | – چه نوع تحلیلهایی انجام شد و آیا مناسب بودند؟- آیا سازوکارهایی برای حفظ دقت دادهها وجود داشت؟- آیا شواهدی از استخراج بیهدف دادهها (Data Dredging) وجود دارد؟ |
| نتایج | – نتایج چه بودند و آیا همه دادههای مرتبط گزارش شدند؟- آیا نتایج کمی قطعی (معنادار) هستند؟ نتایج غیرمعنادار چطور؟- آیا نتایج کیفی به درستی تحلیل شدهاند و نقلقولها مستند هستند؟ |
| بحث و نتیجهگیری | – نتایج چه مفهومی دارند و آیا استنباطها بر مبنای دادهها هستند؟- آیا یافتهها در بستر دانش موجود تحلیل شدهاند (مثلاً با مرور ادبیات جامع)؟ آیا پیشنهادات پژوهش موجه هستند؟ |
نتیجهگیری
همانطور که در بالا نشان دادیم، طراحی یک مطالعه پرسشنامهای که دادههای قابل استفاده تولید کند، به سادگی آنچه که به نظر میرسد نیست. آگاهی از موانع در هر دو مرحله برنامهریزی تحقیق و ارزیابی مطالعات منتشر شده ضروری است. جدول بالا یک چک لیست ارزیابی انتقادی برای ارزیابی مطالعات پرسشنامهای را ارائه میدهد. در این مقاله اصول اولیه طراحی یک پرسشنامه را از یک منبع معتبر برای شما ذکر کردیم.